Ad argvmentvm transi
Topos Uranos

Svmmarivm

Haec lectio derivatam fvnctionis in pvncto vt limitem definit: limitem declivitatvm rectarvm secantivm, qvi est declivitas rectae tangentis, et limitem velocitatvm mediarvm, qvi est velocitas momentanea. Accvrate statvit in qvibvs pvnctis definitio sensvm habeat, derivatas laterales, rectas tangentem et normalem, fvnctionem derivatam notationemqve Leibnitianam introdvcit, et demonstrat derivatam tres formvlationes aeqvivalentes admittere: limitem qvotientis incrementalis, approximationem per rectam cvm errore neglegibili et factorizationem Carathéodorii. Ex hac vltima colligitvr omnem fvnctionem derivabilem continvam esse; valor absolvtvs et radix cvbica ostendvnt conversam falsam esse.

Proposita discendi

  1. Derivatam fvnctionis in pvncto vt limitem qvotientis incrementalis definire, eamqve vt declivitatem rectae tangentis et vt velocitatem momentaneam interpretari.
  2. Derivatas laterales compvtare et per eas decernere vtrvm fvnctio in pvncto derivabilis sit.
  3. Aeqvivalentiam inter qvotientem incrementalem, approximationem linearem et characterismvm Carathéodorii demonstrare.
  4. Demonstrare omnem fvnctionem in pvncto derivabilem ibi continvam esse, et fvnctiones continvas agnoscere qvae derivabiles non svnt.

Recta tangens et velocitas

In lectione de parabolis recta cvrvae in pvncto tangens est cvm eam in eo solo attingit neqve traicit. Ea notio conicis svfficit, non avtem cvilibet cvrvae. In origine cvrva y=x3y = x^3 a sinistra infra axem horizontalem iacet, a dextra svpra: omnis recta per originem dvcta eam traicit, et rectae y=mxy = mx cvm m<0m < 0 eam in sola origine attingvnt, qvia x3=mxx^3 = mx postvlat x=0x = 0 vel x2=mx^2 = m. Nvlla recta condicioni satisfacit, et tamen axis horizontalis, vt ocvlis apparet, est recta qvae prope originem cvrvam optime comitatvr. Alia igitvr definitio reqviritvr, qvae non a forma globali cvrvae pendeat, sed solvm ab eo qvod prope pvnctvm accidit.

Notio antiqva est: recta tangens est positio ad qvam rectae secantes tendvnt. Consideremvs fvnctionem ff et pvnctvm (a,f(a))(a, f(a)) delineationis eivs. Pro h≠0h \neq 0, recta secans qvae per (a,f(a))(a, f(a)) et per (a+h,f(a+h))(a + h, f(a + h)) transit declivitatem habet

f(a+h)−f(a)h\frac{f(a + h) - f(a)}{h}

Cvm hh ad 00 accedit, altervm pvnctvm ad primvm accedit, et si declivitates limitem habent, recta qvae per (a,f(a))(a, f(a)) cvm ea declivitate transit candidata est ad rectam tangentem.

ExemplvmSecantes parabolae

Sint f(x)=x2f(x) = x^2 et a=1a = 1. Declivitates qvarvndam secantivm per pvnctvm (1,1)(1, 1) compvtamvs, deinde earvm limitem. Figvra singvlas secantes ostendit et, in fine, rectam tangentem.

Demonstratio

  1. f(2)−f(1)1=4−11=3\frac{f(2) - f(1)}{1} = \frac{4 - 1}{1} = \resaltar{3}

    Cvm h=1h = 1, secans per (1,1)(1, 1) et (2,4)(2, 4) transit.

  2. f(32)−f(1)12=94−112=52\frac{f\left(\frac{3}{2}\right) - f(1)}{\frac{1}{2}} = \frac{\frac{9}{4} - 1}{\frac{1}{2}} = \resaltar{\frac{5}{2}}

    Cvm h=12h = \frac{1}{2}, altervm pvnctvm est (32,94)\left(\frac{3}{2}, \frac{9}{4}\right) et declivitas decrescit.

  3. (1+h)2−1h=2h+h2h=2+h\frac{(1 + h)^2 - 1}{h} = \frac{2h + h^2}{h} = \resaltar{2 + h}

    Generaliter, pro omni h≠0h \neq 0, positivo vel negativo, declivitas simplificatvr; cvm h=14h = \frac{1}{4} valet 94\frac{9}{4}.

  4. lim⁡h→0(2+h)=2,y=1+2(x−1)=2x−1\lim_{h \to 0} (2 + h) = 2, \qquad y = 1 + 2(x - 1) = \resaltar{2x - 1}

    Cvm hh ad 00 tendit, declivitas ad 22 tendit. Recta qvae per (1,1)(1, 1) cvm declivitate 22 transit est recta tangens; eadem est qvam lemma de tangente in lectione de parabolis dedit, cvm x2=4⋅14 yx^2 = 4 \cdot \frac{1}{4} \, y.

Idem limes in motv investigando apparet. Si s(t)s(t) est positio, tempore tt, pvncti qvod in recta movetvr, qvotiens s(t0+h)−s(t0)h\frac{s(t_0 + h) - s(t_0)}{h} est eivs velocitas media inter tempora t0t_0 et t0+ht_0 + h: motvs divisvs per tempvs consvmptvm. Velocitas tempore t0t_0, qvam index velocitatis monstraret, est limes velocitatvm mediarvm cvm hh ad 00 tendit. Exempli gratia, si s(t)=t2−4ts(t) = t^2 - 4t, velocitas media inter 11 et 1+h1 + h est (1+h)2−4(1+h)+3h=h−2\frac{(1 + h)^2 - 4(1 + h) + 3}{h} = h - 2, qvae ad −2-2 tendit: tempore 11 pvnctvm sinistrorsvm movetvr, dvabvs vnitatibvs longitvdinis in vnitate temporis. Dvae qvaestiones, de recta tangente et de velocitate, ad evndem limitem dvcvnt, et is ipse limes nvnc definitvr.

Derivata in pvncto

Vt in lectione de limite fvnctionis, primvm accvrate statvendvm est vbi limes sensvm habeat. Qvotiens valorem f(a)f(a) reqvirit, ita vt aa ad dominivm pertinere debeat; et limes cvm xx ad aa tendit postvlat vt aa pvnctvm accvmvlationis dominii sit.

DefinitioDerivata fvnctionis in pvncto

Sint ff fvnctio realis in copia AA nvmerorvm realivm definita, et aa elementvm copiae AA qvod pvnctvm accvmvlationis copiae AA est. Qvotiens incrementalis fvnctionis ff in aa est fvnctio f(x)−f(a)x−a\frac{f(x) - f(a)}{x - a}, definita pro iis xx copiae AA qvae a aa differvnt. ff in aa derivabilis dicitvr si qvotiens incrementalis limitem realem LL habet cvm xx ad aa tendit; is nvmervs est derivata fvnctionis ff in aa, et scribitvr f′(a)f'(a):

f′(a)=L↔(∀ε>0)(∃δ>0)(∀x∈A)(0<∣x−a∣<δ→∣f(x)−f(a)x−a−L∣<ε)f'(a) = L \leftrightarrow (\forall \varepsilon > 0)(\exists \delta > 0)(\forall x \in A)\left(0 < \abs{x - a} < \delta \rightarrow \abs{\frac{f(x) - f(a)}{x - a} - L} < \varepsilon\right)

Qvotiens in A∖{a}A \setminus \{a\} definitvs est, et aa pvnctvm accvmvlationis eivs copiae est, qvia definitio pvncti accvmvlationis sola elementa a aa diversa respicit. Propter vnicitatem limitis derivata, si exsistit, vnica est. In pvncto solitario dominii derivata non definitvr, qvamqvam omnis fvnctio ibi continva est. Et si qvotiens ad ∞\infty vel ad −∞-\infty tendit, fvnctio in aa derivabilis non est: derivata nvmervs realis est. Definitio saepe scribitvr cvm incremento h=x−ah = x - a loco pvncti xx, vt in exemplo.

PropositioForma incrementalis derivatae

Svb hypothesibvs definitionis, et f(a+h)f(a + h) solvm vbi definitvm est considerando:

f′(a)=L⇔lim⁡h→0f(a+h)−f(a)h=Lf'(a) = L \Leftrightarrow \lim_{h \to 0} \frac{f(a + h) - f(a)}{h} = L

Est mvtatio variabilis x=a+hx = a + h, qvam propositio de translatione et reflexione in lectione de limitibvs lateralibvs pro vno latere fecit, nvnc pro vtroqve simvl.

Demonstratio

  1. Q(a+h)=f(a+h)−f(a)h,h≠0→a+h≠aQ(a + h) = \frac{f(a + h) - f(a)}{h}, \qquad h \neq 0 \rightarrow a + h \neq a

    Sit Q(x)Q(x) qvotiens incrementalis. Fvnctio g(h)=a+hg(h) = a + h, pro iis h≠0h \neq 0 qvibvs a+ha + h in AA est, ad aa tendit, valorem aa non assvmit, et eivs valores in dominio fvnctionis QQ svnt. Per theorema de compositione lectionis de algebra limitvm, si QQ ad LL in aa tendit, etiam Q(a+h)Q(a + h) ad LL in 00 tendit.

  2. Q(x)=Q(a+(x−a)),x≠a→x−a≠0Q(x) = Q\left(a + (x - a)\right), \qquad x \neq a \rightarrow \resaltar{x - a \neq 0}

    Vicissim, fvnctio x−ax - a, pro iis xx copiae AA qvae a aa differvnt, ad 00 tendit nec valorem 00 assvmit; composita cvm h↦Q(a+h)h \mapsto Q(a + h), qvotientem Q(x)Q(x) dat, qvi ad evndem limitem tendit.

Primae derivatae directe compvtantvr. Si f(x)=mx+bf(x) = mx + b, qvotiens incrementalis valet m(a+h)+b−(ma+b)h=m\frac{m(a + h) + b - (ma + b)}{h} = m pro omni h≠0h \neq 0, et eivs limes est mm: derivata fvnctionis affinis est eivs declivitas in omni pvncto, et eivs recta tangens est ipsa recta. Praesertim derivata constantis est 00, et derivata fvnctionis identicae f(x)=xf(x) = x est 11. Pro f(x)=x2f(x) = x^2, calcvlvs exempli, cvm aa loco 11, dat (a+h)2−a2h=2a+h\frac{(a + h)^2 - a^2}{h} = 2a + h, et derivata est 2a2a.

Derivatae laterales

In extremis intervalli, avt in pvncto vbi fvnctio formvlam mvtat, convenit qvotientem incrementalem in vtroqve latere separatim inspicere.

DefinitioDerivatae laterales

Sit aa elementvm copiae AA qvod pvnctvm accvmvlationis copiae A∩(a,∞)A \cap \ioo{a}{\infty} est. ff in aa derivabilis a dextra dicitvr si qvotiens incrementalis limitem realem a dextra in aa habet; is limes est derivata a dextra, f+′(a)f'_+(a):

f+′(a)=L↔(∀ε>0)(∃δ>0)(∀x∈A)(a<x<a+δ→∣f(x)−f(a)x−a−L∣<ε)f'_+(a) = L \leftrightarrow (\forall \varepsilon > 0)(\exists \delta > 0)(\forall x \in A)\left(a < x < a + \delta \rightarrow \abs{\frac{f(x) - f(a)}{x - a} - L} < \varepsilon\right)

Eodem modo, si aa pvnctvm accvmvlationis copiae A∩(−∞,a)A \cap \ioo{-\infty}{a} est, derivata a sinistra, f−′(a)f'_-(a), est limes a sinistra qvotientis incrementalis, cvm condicione a−δ<x<aa - \delta < x < a.

PropositioDerivata et derivatae laterales

Sit aa elementvm copiae AA.

  • Si aa pvnctvm accvmvlationis copiae A∩(a,∞)A \cap \ioo{a}{\infty} et copiae A∩(−∞,a)A \cap \ioo{-\infty}{a} est, tvm ff in aa derivabilis est si et solvm si ambae derivatae laterales exsistvnt et aeqvales svnt; qvo casv f′(a)=f+′(a)=f−′(a)f'(a) = f'_+(a) = f'_-(a).
  • Si aa pvnctvm accvmvlationis est pvnctorvm copiae AA ex vno tantvm latere, tvm ff in aa derivabilis est si et solvm si ab eo latere derivabilis est, et derivata est derivata lateralis.

Nvllo novo argvmento opvs est: derivatae laterales svnt limites laterales qvotientis incrementalis, et lectio de limitibvs lateralibvs eos iam cvm limite conivnxit.

Demonstratio

  1. lim⁡x→af(x)−f(a)x−a=L⇔f+′(a)=L=f−′(a)\lim_{x \to a} \frac{f(x) - f(a)}{x - a} = L \Leftrightarrow f'_+(a) = L = \resaltar{f'_-(a)}

    In primo casv theorema de limite et limitibvs lateralibvs, ad qvotientem incrementalem adhibitvm, aeqvivalentiam dat.

  2. (∀x∈A)(0<∣x−a∣<r→x>a)→f′(a)=f+′(a)\left(\forall x \in A\right)\left(0 < \abs{x - a} < r \rightarrow x > a\right) \rightarrow f'(a) = \resaltar{f'_+(a)}

    In altero eadem lectio animadvertit, cvm aa pvnctvm accvmvlationis sit pvnctorvm dominii ex vno tantvm latere, limitem et limitem lateralem eivs lateris congrvere: exsistit r>0r > 0 tale vt omnia xx copiae AA cvm 0<∣x−a∣<r0 < \abs{x - a} < r in eo latere sint.

Exempli gratia, valor absolvtvs in 00 qvotientem incrementalem ∣x∣x\frac{\abs{x}}{x} habet, qvi valet 11 si x>0x > 0 et −1-1 si x<0x < 0: eivs derivatae laterales svnt f+′(0)=1f'_+(0) = 1 et f−′(0)=−1f'_-(0) = -1, diversae, et ∣x∣\abs{x} in 00 derivabilis non est. Contra, si fvnctio in [0,1]\icc{0}{1} definita est, eivs derivata in 00 est eivs derivata a dextra, et in 11 eivs derivata a sinistra: definitio iam extrema dominii vt latera vnica tractat. Exempli gratia, f(x)=xf(x) = x ad [0,1]\icc{0}{1} restricta in 00 derivabilis est, cvm f′(0)=1f'(0) = 1.

Rectae tangens et normalis

Per derivatam recta tangens desinit esse figvra qvae ocvlis agnoscitvr et fit recta qvae compvtatvr.

DefinitioRecta tangens et recta normalis

Sit ff in aa derivabilis. Recta tangens delineationi fvnctionis ff in pvncto (a,f(a))(a, f(a)) est recta qvae per id cvm declivitate f′(a)f'(a) transit:

y=f(a)+f′(a)(x−a)y = f(a) + f'(a)(x - a)

Recta normalis in eodem pvncto est recta rectae tangenti perpendicvlaris qvae per id transit: si f′(a)≠0f'(a) \neq 0, est recta y=f(a)−1f′(a)(x−a)y = f(a) - \frac{1}{f'(a)}(x - a), et si f′(a)=0f'(a) = 0, est recta verticalis x=ax = a.

Declivitas rectae normalis ex theoremate de rectis perpendicvlaribvs lectionis de aeqvatione rectae oritvr: dvae rectae non verticales perpendicvlares svnt si et solvm si prodvctvm declivitatvm earvm est −1-1. Ad cvrvam y=x3y = x^3 redevntes, eivs qvotiens incrementalis in 00 est x2x^2, qvi ad 00 tendit: recta tangens in origine est axis horizontalis, qvamqvam cvrvam traicit. Cvm ff in aa continva est et qvotiens incrementalis ad ∞\infty vel ad −∞-\infty tendit, secantes ad verticalem accedvnt; tvm dicitvr delineationem in (a,f(a))(a, f(a)) habere rectam tangentem verticalem, rectam x=ax = a, qvamqvam ff in aa derivabilis non est.

Eodem modo, si s(t)s(t) est positio pvncti qvod in recta movetvr, eivs velocitas tempore t0t_0 est s′(t0)s'(t_0), si exsistit. Eivs signvm sensvm motvs indicat, et eivs valor absolvtvs celeritatem. Lectio de rationibvs mvtationis hanc interpretationem explicabit.

Fvnctio derivata et notatio Leibnitiana

Qvodqve pvnctvm in qvo ff derivabilis est nvmervm affert, derivatam in eo. Ex omnibvs his nvmeris nova fvnctio formatvr.

DefinitioFvnctio derivata

Sit ff fvnctio in AA definita. Fvnctio derivata fvnctionis ff est fvnctio f′f' qvae vnicviqve pvncto xx copiae AA in qvo ff derivabilis est nvmervm f′(x)f'(x) attribvit; eivs dominivm est copia horvm pvnctorvm. Si ff in omnibvs pvnctis copiae SS in AA contentae derivabilis est, dicitvr derivabilis in SS; et si in toto dominio svo derivabilis est, simpliciter derivabilis.

Exempli gratia, derivata fvnctionis x2x^2 est fvnctio 2x2x, in toto R\mathbb{R} definita; derivata valoris absolvti valet 11 in (0,∞)\ioo{0}{\infty} et −1-1 in (−∞,0)\ioo{-\infty}{0}, et eivs dominivm 00 non continet. Notatio f′f', cvm apice, Lagrangio debetvr. Altera notatio vsitata Leibnitio debetvr: si y=f(x)y = f(x), derivata scribitvr dydx\frac{\mathrm{d}y}{\mathrm{d}x}, vel dfdx\frac{\mathrm{d}f}{\mathrm{d}x}, et operatio derivandi secvndvm xx scribitvr ddx\frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}x} ante expressionem qvae derivatvr:

ddx(x2)=2x,ddx(mx+b)=m\frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}x}\left(x^2\right) = 2x, \qquad \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}x}\left(mx + b\right) = m

Notatio in memoriam revocat vnde derivata veniat. Si Δx\Delta x est incrementvm variabilis et Δy=f(x+Δx)−f(x)\Delta y = f(x + \Delta x) - f(x) incrementvm respondens fvnctionis, qvotiens incrementalis est ΔyΔx\frac{\Delta y}{\Delta x}, et derivata eivs limes est:

dydx=lim⁡Δx→0ΔyΔx\frac{\mathrm{d}y}{\mathrm{d}x} = \lim_{\Delta x \to 0} \frac{\Delta y}{\Delta x}

Instandvm est dydx\frac{\mathrm{d}y}{\mathrm{d}x} interim vnvm signvm esse, non qvotientem: dy\mathrm{d}y et dx\mathrm{d}x nondvm separatim sensvm habent; habebvnt in lectione de derivatis svccessivis et differentiali. Notatio variabilem secvndvm qvam derivatvr manifestam facit: si positio a tempore pendet, velocitas scribitvr s′(t)s'(t) vel dsdt\frac{\mathrm{d}s}{\mathrm{d}t}.

Tres characterismi derivatae

Definitio dicit qvotientem incrementalem ad f′(a)f'(a) tendere. Dvo alii modi svnt idem dicendi, qvisqve ad alivm finem vtilis: secvndvs fvnctionem cvm recta tangente sva comparat; tertivs dividere vitat.

TheoremaCharacterismi derivatae

Sint ff fvnctio in AA definita, aa elementvm copiae AA qvod pvnctvm accvmvlationis copiae AA est, et LL nvmervs realis. Tres affirmationes qvae svbicivntvr aeqvivalentes svnt:

  • Qvotiens incrementalis. ff in aa derivabilis est et f′(a)=Lf'(a) = L.
  • Approximatio linearis. f(a+h)=f(a)+Lh+o⁡(h)f(a + h) = f(a) + Lh + \operatorname{o}(h) cvm hh ad 00 tendit; id est, residvvm R(h)=f(a+h)−f(a)−LhR(h) = f(a + h) - f(a) - Lh condicioni lim⁡h→0R(h)h=0\lim_{h \to 0} \frac{R(h)}{h} = 0 satisfacit.
  • Carathéodory. Exsistit fvnctio φ ⁣:A→R\varphi \colon A \to \mathbb{R}, in aa continva, cvm φ(a)=L\varphi(a) = L, talis vt f(x)−f(a)=φ(x)(x−a)f(x) - f(a) = \varphi(x)(x - a) pro omni xx copiae AA.

Symbolvm o⁡\operatorname{o} parvvm idem est atqve in lectione de infinitesimis et infinitis aeqvivalentibvs, cvm f(a+h)f(a + h) solvm vbi definitvm est considerato. Fvnctio φ\varphi est declivitas secantis, in aa per derivatam completa. Figvra ostendit, cvm f(x)=x2+12f(x) = \frac{x^2 + 1}{2} et a=1a = 1, residvvm inter cvrvam et rectam tangentem, secantem et, in fine, delineationem fvnctionis φ\varphi, qvae hoc casv est recta φ(x)=x+12\varphi(x) = \frac{x + 1}{2}.

Demonstratio

  1. R(h)h=f(a+h)−f(a)h−L→0⇔f(a+h)−f(a)h→L\frac{R(h)}{h} = \frac{f(a + h) - f(a)}{h} - L \to 0 \Leftrightarrow \resaltar{\frac{f(a + h) - f(a)}{h} \to L}

    Prima et secvnda: qvotiens residvi per hh est qvotiens incrementalis minvs LL. Per lemma de limite vt distantia ad nihilvm tendente, lectionis de algebra limitvm, ad 00 tendit si et solvm si qvotiens incrementalis ad LL tendit, et per formam incrementalem id aeqvivalet condicioni f′(a)=Lf'(a) = L.

  2. φ(x)={f(x)−f(a)x−ax≠aLx=a,lim⁡x→aφ(x)=L=φ(a)\varphi(x) = \begin{cases} \frac{f(x) - f(a)}{x - a} & x \neq a \\ L & x = a \end{cases}, \qquad \lim_{x \to a} \varphi(x) = L = \resaltar{\varphi(a)}

    A prima ad tertiam: φ\varphi definitvr vt qvotiens incrementalis extra aa et vt LL in aa. Aeqvalitas valet in omni x≠ax \neq a per definitionem, et in x=ax = a qvia ambo eivs membra valent 00. Cvm aa pvnctvm accvmvlationis copiae AA sit et limes fvnctionis φ\varphi in aa sit L=φ(a)L = \varphi(a), propositio de continvitate et limite lectionis de limite et continvitate continvitatem fvnctionis φ\varphi in aa dat.

  3. x≠a→f(x)−f(a)x−a=φ(x)→φ(a)=Lx \neq a \rightarrow \frac{f(x) - f(a)}{x - a} = \varphi(x) \to \varphi(a) = \resaltar{L}

    A tertia ad primam: si x≠ax \neq a, per x−ax - a dividitvr, et qvotiens incrementalis est restrictio fvnctionis φ\varphi ad A∖{a}A \setminus \{a\}. Cvm φ\varphi in aa continva sit, per eandem propositionem ad φ(a)=L\varphi(a) = L tendit, et per lemma de restrictione, lectionis de algebra limitvm, etiam qvotiens.

Fvnctio φ\varphi tertii characterismi, si exsistit, vnica est: extra aa est qvotiens incrementalis, et in aa eivs valor est limes eivs qvotientis. Secvndvs characterismvs explicat qvo sensv recta tangens sit recta qvae cvrvam optime comitatvr. Si pro f(a+h)f(a + h) ponitvr f(a)+mhf(a) + mh, cvm declivitate mm a f′(a)f'(a) diversa, error est (f′(a)−m)h+o⁡(h)(f'(a) - m)h + \operatorname{o}(h), cvivs qvotiens per hh ad f′(a)−m≠0f'(a) - m \neq 0 tendit: eivsdem ordinis est ac hh. Solvm cvm declivitate f′(a)f'(a) error prae hh neglegibilis est. Tertivs characterismvs commodvm technicvm habet: est aeqvalitas inter prodvcta, sine divisionibvs. Lectiones de regvlis derivandi et de regvla catenae eo vtentvr ne per qvantitates dividant qvae evanescere possvnt. Prima conseqventia statim patet.

TheoremaDerivabilis ergo continva

Si ff in aa derivabilis est, tvm ff in aa continva est. Factorizatio Carathéodorii ff per operationes inter fvnctiones in aa continvas scribit.

Demonstratio

  1. f(x)=f(a)+φ(x)(x−a)f(x) = f(a) + \varphi(x)(x - a)

    Per theorema de characterismis exsistit φ\varphi, in aa continva, talis vt f(x)=f(a)+φ(x)(x−a)f(x) = f(a) + \varphi(x)(x - a) pro omni xx copiae AA.

  2. lim⁡x→af(x)=f(a)+φ(a)⋅0=f(a)\lim_{x \to a} f(x) = f(a) + \varphi(a) \cdot 0 = \resaltar{f(a)}

    Constans f(a)f(a) et polynomivm x−ax - a in aa continva svnt, et φ\varphi qvoqve. Per theorema de operationibvs cvm fvnctionibvs continvis, lectionis de limite et continvitate, svmma constantis et prodvcti in aa continva est.

Conversa falsa est. Continvitas postvlat vt f(x)−f(a)f(x) - f(a) ad 00 tendat; derivabilitas plvs postvlat: vt eivs qvotiens per x−ax - a limitem habeat, id est vt ad 00 tendat saltem tam celeriter qvam x−ax - a et sine oscillatione inter declivitates diversas.

PropositioContinvitas sine derivata

Valor absolvtvs et radix cvbica in 00 continva svnt et in 00 derivabilia non svnt: primvs derivatas laterales diversas habet, et qvotiens incrementalis secvndae ad ∞\infty tendit, ita vt eivs delineatio in origine rectam tangentem verticalem habeat. Ambo continva svnt per corollarivm de fvnctionibvs continvis notis, lectionis de limite et continvitate. Figvra ostendit, in valore absolvto, dvas declivitates laterales et, in radice cvbica, secantes magis magisqve ardvas.

Demonstratio

  1. f+′(0)=lim⁡x→0+∣x∣x=1≠−1=lim⁡x→0−∣x∣x=f−′(0)f'_+(0) = \lim_{x \to 0^+} \frac{\abs{x}}{x} = 1 \neq -1 = \lim_{x \to 0^-} \frac{\abs{x}}{x} = \resaltar{f'_-(0)}

    Qvotiens incrementalis valoris absolvti in 00 valet 11 a dextra et −1-1 a sinistra. Derivatae laterales diversae svnt et, per propositionem de derivata et derivatis lateralibvs, ∣x∣\abs{x} in 00 derivabilis non est.

  2. x3−0x−0=1(x3)2→∞\frac{\sqrt[3]{x} - 0}{x - 0} = \frac{1}{\left(\sqrt[3]{x}\right)^2} \to \resaltar{\infty}

    Qvotiens incrementalis radicis cvbicae in 00 est inversvm ipsivs (x3)2\left(\sqrt[3]{x}\right)^2, qvod positivvm est si x≠0x \neq 0 et ad 00 tendit propter continvitatem radicis. Per lemma inversi, lectionis de limitibvs infinitis, qvotiens ad ∞\infty tendit, nec limitem realem habet.

Ambae fvnctiones in vno tantvm pvncto deficivnt, sed exsistvnt fvnctiones in tota recta continvae qvae in nvllo pvncto derivabiles svnt; Weierstrassivs anno 1872 exemplvm celeberrimvm protvlit, cvivs constrvctio hvnc cvrsvm excedit.

Problemata solvta

Problemata difficvltate crescvnt: primvm derivatam compvtat qvae in ora dominii exsistere desinit; secvndvm recta tangente vtitvr ad proprietatem hyperbolae detegendam; tertivm ostendit derivatas laterales posse non exsistere; qvartvm, fvnctionem in vno tantvm pvncto derivabilem esse posse; et vltimvm factorizationem Carathéodorii cvm derivatis lateralibvs conivngit.

Problema solvtvm 1Radix qvadrata in ora dominii svi

Derivabilitatem fvnctionis f(x)=xf(x) = \sqrt{x}, in [0,∞)\ico{0}{\infty} definitae, investigare, et rectam tangentem in pvncto abscissae 44 invenire.

Solvtio

  1. a+h−ah=(a+h)−a(a+h+a)h=1a+h+a\frac{\sqrt{a + h} - \sqrt{a}}{h} = \frac{(a + h) - a}{\left(\sqrt{a + h} + \sqrt{a}\right) h} = \frac{1}{\sqrt{a + h} + \sqrt{a}}

    Si a>0a > 0, qvotiens incrementalis est forma 00\frac{0}{0}; per expressionem conivgatam mvltiplicatvr et dividitvr.

  2. f′(a)=12a,y=2+14(x−4)=x4+1f'(a) = \resaltar{\frac{1}{2\sqrt{a}}}, \qquad y = 2 + \frac{1}{4}(x - 4) = \frac{x}{4} + 1

    Propter continvitatem radicis denominator ad 2a≠02\sqrt{a} \neq 0 tendit, et per theorema de limite inversi, lectionis de algebra limitvm, qvotiens ad 12a\frac{1}{2\sqrt{a}} tendit. In a=4a = 4 derivata est 14\frac{1}{4} et recta tangens per (4,2)(4, 2) transit.

  3. lim⁡h→0+h−0h=lim⁡h→0+1h=∞\lim_{h \to 0^+} \frac{\sqrt{h} - 0}{h} = \lim_{h \to 0^+} \frac{1}{\sqrt{h}} = \resaltar{\infty}

    In a=0a = 0 pvncta dominii solvm a dextra svnt, et per propositionem de derivata et derivatis lateralibvs derivata est derivata a dextra. Qvotiens est 1h\frac{1}{\sqrt{h}}, et cvm h\sqrt{h} positivvm sit et ad 00 tendat, lemma inversi dat ∞\infty.

  4. f ⁣:[0,∞)→R,f′ ⁣:(0,∞)→Rf \colon \ico{0}{\infty} \to \mathbb{R}, \qquad f' \colon \resaltar{\ioo{0}{\infty}} \to \mathbb{R}

    Ergo x\sqrt{x} in (0,∞)\ioo{0}{\infty} derivabilis est, non avtem in 00, vbi continva est et eivs delineatio rectam tangentem verticalem x=0x = 0 habet. Fvnctio derivata minvs dominivm habet qvam fvnctio.

Problema solvtvm 2Recta tangens hyperbolae

Demonstrare rectam tangentem cvrvae y=1xy = \frac{1}{x} in pvncto (a,1a)\left(a, \frac{1}{a}\right), cvm a>0a > 0, cvm axibvs triangvlvm areae 22 formare, qvodcvmqve sit aa, et pvnctvm contactvs esse pvnctvm medivm segmenti qvod axes in ea abscindvnt.

Solvtio

  1. 1a+h−1ah=−ha(a+h) h=−1a(a+h)→−1a2\frac{\frac{1}{a + h} - \frac{1}{a}}{h} = \frac{-h}{a(a + h) \, h} = -\frac{1}{a(a + h)} \to \resaltar{-\frac{1}{a^2}}

    Qvotiens incrementalis fractionibvs svbtrahendis simplificatvr; per theorema de limite inversi eivs limes est −1a2-\frac{1}{a^2}.

  2. y=1a−1a2(x−a)=2a−xa2y = \frac{1}{a} - \frac{1}{a^2}(x - a) = \resaltar{\frac{2}{a} - \frac{x}{a^2}}

    Recta tangens per (a,1a)\left(a, \frac{1}{a}\right) cvm ea declivitate transit.

  3. (2a,0),(0,2a),(2a+02,0+2a2)=(a,1a)\dato{c}{(2a, 0), \quad \left(0, \frac{2}{a}\right)}, \qquad \left(\frac{2a + 0}{2}, \frac{0 + \frac{2}{a}}{2}\right) = \resaltar{\left(a, \frac{1}{a}\right)}

    Cvm y=0y = 0 intersectio cvm axe horizontali obtinetvr, et cvm x=0x = 0 intersectio cvm verticali. Pvnctvm medivm inter ambas est pvnctvm contactvs.

  4. 12⋅2a⋅2a=2\frac{1}{2} \cdot 2a \cdot \frac{2}{a} = \resaltar{2}

    Triangvlvm cathetos 2a2a et 2a\frac{2}{a} in axibvs habet. Eivs area non pendet a aa: figvra dvo talia triangvla ostendit, formis diversis et eadem area.

Problema solvtvm 3Continva et sine derivatis lateralibvs

Sint f(x)=xsin⁡1xf(x) = x \sin \frac{1}{x} et g(x)=x2sin⁡1xg(x) = x^2 \sin \frac{1}{x} pro x≠0x \neq 0, et f(0)=g(0)=0f(0) = g(0) = 0. Demonstrare ff in 00 continvam esse nec in 00 derivatam nec derivatas laterales habere, et gg in 00 derivabilem esse, cvm g′(0)=0g'(0) = 0.

Solvtio

  1. f(x)−f(0)x−0=xsin⁡1xx=sin⁡1x\frac{f(x) - f(0)}{x - 0} = \frac{x \sin \frac{1}{x}}{x} = \resaltar{\sin \frac{1}{x}}

    Per problema solvtvm 3 lectionis de limite et continvitate, ff in 00 continva est. Eivs qvotiens incrementalis in 00 est sin⁡1x\sin \frac{1}{x}.

  2. sin⁡1xn=1,sin⁡1yn=−1,xn=1π2+2nπ,yn=13π2+2nπ\sin \frac{1}{x_n} = 1, \quad \sin \frac{1}{y_n} = -1, \qquad x_n = \frac{1}{\frac{\pi}{2} + 2n\pi}, \quad y_n = \frac{1}{\frac{3\pi}{2} + 2n\pi}

    Problema propositvm 3 lectionis de limite demonstravit sin⁡1x\sin \frac{1}{x} limitem in 00 non habere per dvas familias pvnctorvm positivorvm, in qvibvs valet 11 et −1-1. Idem argvmentvm limitem a dextra negat; cvm pvnctis oppositis, in qvibvs valet −1-1 et 11, negatvr limes a sinistra.

  3. g(x)−g(0)x−0=xsin⁡1x→0,g′(0)=0\frac{g(x) - g(0)}{x - 0} = x \sin \frac{1}{x} \to 0, \qquad g'(0) = \resaltar{0}

    Contra, qvotiens incrementalis fvnctionis gg est xsin⁡1xx \sin \frac{1}{x}, prodvctvm fvnctionis circvmscriptae et alterivs qvae ad 00 tendit; per theorema lectionis de theoremate compressionis, ad 00 tendit.

  4. ∣g(x)∣≤x2=o⁡(x)\abs{g(x)} \leq x^2 = \resaltar{\operatorname{o}(x)}

    Ambae fvnctiones prope 00 infinities oscillant. Oscillatio fvnctionis ff per ∣x∣\abs{x} circvmscripta est, qvod eivsdem ordinis est ac denominator x−0x - 0, et qvotiens oscillare pergit; oscillatio fvnctionis gg per x2x^2 circvmscripta est, qvod prae xx neglegibile est, et qvotiens exstingvitvr.

Problema solvtvm 4Derivabilis in vno tantvm pvncto

Sit ff fvnctio qvae valet x2x^2 si xx rationalis est et 00 si xx irrationalis est. Demonstrare ff in 00 derivabilem esse, cvm f′(0)=0f'(0) = 0, nec in vllo alio pvncto derivabilem esse.

Solvtio

  1. x∈Q→x g(x)=x2,x∉Q→x g(x)=0x \in \mathbb{Q} \rightarrow x \, g(x) = x^2, \qquad x \notin \mathbb{Q} \rightarrow x \, g(x) = 0

    Sit gg fvnctio problematis solvti 5 lectionis de limite et continvitate, qvae valet xx in rationalibvs et 00 in irrationalibvs. Tvm f(x)=x g(x)f(x) = x \, g(x) pro omni xx, in vtroqve casv.

  2. f(x)−f(0)x−0=x g(x)x=g(x)→g(0)=0,f′(0)=0\frac{f(x) - f(0)}{x - 0} = \frac{x \, g(x)}{x} = g(x) \to g(0) = 0, \qquad f'(0) = \resaltar{0}

    In 00 qvotiens incrementalis est g(x)g(x), qvi ad g(0)=0g(0) = 0 tendit qvia illvd problema demonstravit gg in 00 continvam esse.

  3. lim⁡x→af(x)=f(a)→lim⁡x→af(x)x=f(a)a=g(a)\lim_{x \to a} f(x) = f(a) \rightarrow \lim_{x \to a} \frac{f(x)}{x} = \frac{f(a)}{a} = \resaltar{g(a)}

    Sit a≠0a \neq 0. Si ff in aa continva esset, etiam g(x)=f(x)xg(x) = \frac{f(x)}{x} continva esset, per regvlam qvotientis operationvm cvm fvnctionibvs continvis, cvm denominatore in aa non nvllo; sed idem problema demonstravit gg in aa discontinvam esse. Ergo ff in aa discontinva est, et per theorema «derivabilis ergo continva» in aa derivabilis non est.

Problema solvtvm 5Valor absolvtvs fvnctionis derivabilis

Sit ff fvnctio in intervallo aperto qvod aa continet definita, in aa derivabilis et cvm f(a)=0f(a) = 0. Demonstrare F=∣f∣F = \abs{f} in aa derivatas laterales ∣f′(a)∣\abs{f'(a)} et −∣f′(a)∣-\abs{f'(a)} habere, ita vt in aa derivabilis sit si et solvm si f′(a)=0f'(a) = 0. Id ad ∣sin⁡x∣\abs{\sin x} et ad ∣x3∣\abs{x^3} in 00 adhibere.

Solvtio

  1. F(x)−F(a)x−a=∣f(x)∣−∣f(a)∣x−a=∣φ(x)∣∣x−a∣x−a={∣φ(x)∣x>a−∣φ(x)∣x<a\frac{F(x) - F(a)}{x - a} = \frac{\abs{f(x)} - \abs{f(a)}}{x - a} = \frac{\abs{\varphi(x)}\abs{x - a}}{x - a} = \begin{cases} \abs{\varphi(x)} & x > a \\ -\abs{\varphi(x)} & x < a \end{cases}

    Per characterismvm Carathéodorii, f(x)=φ(x)(x−a)f(x) = \varphi(x)(x - a), cvm φ\varphi in aa continva et φ(a)=f′(a)\varphi(a) = f'(a). Valoribvs absolvtis svmptis, factor ∣x−a∣\abs{x - a} est x−ax - a a dextra et a−xa - x a sinistra.

  2. F+′(a)=∣f′(a)∣,F−′(a)=−∣f′(a)∣,∣f′(a)∣=−∣f′(a)∣⇔f′(a)=0F'_+(a) = \abs{f'(a)}, \qquad F'_-(a) = -\abs{f'(a)}, \qquad \abs{f'(a)} = -\abs{f'(a)} \Leftrightarrow \resaltar{f'(a) = 0}

    Fvnctio ∣φ∣\abs{\varphi} in aa continva est, per compositionem fvnctionvm continvarvm, et ad ∣f′(a)∣\abs{f'(a)} tendit. Per propositionem de derivata et derivatis lateralibvs, FF in aa derivabilis est si et solvm si ambae derivatae laterales congrvvnt, id est si ∣f′(a)∣=−∣f′(a)∣\abs{f'(a)} = -\abs{f'(a)}.

  3. sin⁡xx→1≠0,x3x=x2→0\frac{\sin x}{x} \to 1 \neq 0, \qquad \frac{x^3}{x} = x^2 \to \resaltar{0}

    Sinvs condicioni sin⁡0=0\sin 0 = 0 satisfacit, et eivs qvotiens incrementalis in 00 est sin⁡xx\frac{\sin x}{x}, qvi ad 11 tendit per limitem fvndamentalem trigonometriae: ∣sin⁡x∣\abs{\sin x} in 00 derivatas laterales 11 et −1-1 habet, nec derivabilis est. Cvbvs in 00 qvotientem x2x^2 habet, qvi ad 00 tendit: ∣x3∣\abs{x^3} in 00 derivabilis est, cvm derivata 00.

Problemata proposita

Problemata difficvltate crescvnt: primvm derivatam in geometria circvli et sphaerae legit; secvndvm rectas normales qvaerit qvae per pvnctvm datvm transevnt; tertivm ostendit derivatam lateralem exsistere posse vbi fvnctio salit; qvartvm rectam tangentem derivatae cvm recta tangente circvmferentiae comparat; et vltimvm qvotientem investigat qvi derivatae similis est neqve tamen derivata est. Vnvmqvodqve indicivm habet, qvod aperire convenit solvm postqvam problema temptatvm est.

Problema propositvm 1Area circvli et volvmen sphaerae

Sint A(r)=πr2A(r) = \pi r^2 area circvli radii rr et V(r)=43πr3V(r) = \frac{4}{3}\pi r^3 volvmen sphaerae radii rr. Per definitionem dAdr\frac{\mathrm{d}A}{\mathrm{d}r} et dVdr\frac{\mathrm{d}V}{\mathrm{d}r} compvtare, et qvodqve eventvm agnoscere.

Indicivm

Evolve (r+h)2(r + h)^2 et (r+h)3(r + h)^3 et qvotientem incrementalem simplifica anteqvam limitem svmas. Incrementvm areae est area coronae circvlaris latitvdinis hh.

Responsvm
dAdr=2πr,dVdr=4πr2\frac{\mathrm{d}A}{\mathrm{d}r} = 2\pi r, \qquad \frac{\mathrm{d}V}{\mathrm{d}r} = 4\pi r^2

Svnt perimetrvm circvmferentiae et area svperficiei sphaericae.

Problema propositvm 2Rectae normales per pvnctvm

Omnia pvncta parabolae y=x2y = x^2 invenire qvorvm recta normalis per pvnctvm (0,1)(0, 1) transit, et eas rectas normales scribere.

Indicivm

Recta normalis in (a,a2)(a, a^2) declivitatem −12a-\frac{1}{2a} habet si a≠0a \neq 0; impone vt per (0,1)(0, 1) transeat. Noli oblivisci casvm a=0a = 0, in qvo derivata evanescit et recta normalis verticalis est.

Responsvm

Tria pvncta: (0,0)(0, 0), cvm recta normali x=0x = 0, et (±22,12)\left(\pm\frac{\sqrt{2}}{2}, \frac{1}{2}\right), cvm rectis normalibvs y=1∓x2y = 1 \mp \frac{x}{\sqrt{2}}.

Problema propositvm 3Derivatae laterales partis integrae

Demonstrare partem integram, E(x)=⌊x⌋E(x) = \lfloor x \rfloor, derivabilem esse in omni nvmero reali non integro, cvm derivata 00, et in qvoqve integro nn derivatam a dextra, 00, habere, sed non derivatam a sinistra. Nvm hoc theoremati «derivabilis ergo continva» repvgnat?

Indicivm

In integro nn, a dextra fvnctio valet nn, et a sinistra n−1n - 1: qvotiens incrementalis est 00 a dextra et −1x−n\frac{-1}{x - n} a sinistra. Ad vltimam qvaestionem, hypothesim theorematis cvm eo qvod in nn accidit compara.

Responsvm
E′(x)=0(x∉Z),E+′(n)=0,lim⁡x→n−E(x)−E(n)x−n=∞E'(x) = 0 \quad (x \notin \mathbb{Z}), \qquad E'_+(n) = 0, \qquad \lim_{x \to n^-} \frac{E(x) - E(n)}{x - n} = \infty

Nvlla est repvgnantia: fvnctio in nn derivabilis non est; derivata a dextra solvm continvitatem a dextra dat (theorema, ad restrictionem fvnctionis EE ad [n,∞)\ico{n}{\infty} adhibitvm), qvae valet.

Problema propositvm 4Recta tangens circvmferentiae

Sit f(x)=1−x2f(x) = \sqrt{1 - x^2}, semicircvlvs svperior centri (0,0)(0, 0) et radii 11. f′(a)f'(a) pro −1<a<1-1 < a < 1 compvtare, demonstrare rectam tangentem perpendicvlarem esse radio qvi originem cvm (a,f(a))(a, f(a)) ivngit, vt in lectione de circvmferentia, et investigare qvid in a=±1a = \pm 1 accidat.

Indicivm

Mvltiplica et divide qvotientem incrementalem per 1−(a+h)2+1−a2\sqrt{1 - (a + h)^2} + \sqrt{1 - a^2}. Si a≠0a \neq 0, radivs declivitatem f(a)a\frac{f(a)}{a} habet; si a=0a = 0, verticalis est. In a=1a = 1 pvncta dominii solvm a sinistra svnt.

Responsvm
f′(a)=−a1−a2,−a1−a2⋅1−a2a=−1(a≠0)f'(a) = -\frac{a}{\sqrt{1 - a^2}}, \qquad -\frac{a}{\sqrt{1 - a^2}} \cdot \frac{\sqrt{1 - a^2}}{a} = -1 \quad (a \neq 0)

In a=0a = 0 recta tangens horizontalis est et radivs verticalis. In a=1a = 1 qvotiens ad −∞-\infty tendit, et in a=−1a = -1 ad ∞\infty: ff in ±1\pm 1 derivabilis non est, et eivs delineatio ibi rectas tangentes verticales habet.

Problema propositvm 5Qvotiens symmetricvs

Sit ff in intervallo aperto qvod aa continet definita. Demonstrare: si ff in aa derivabilis est, tvm lim⁡h→0f(a+h)−f(a−h)2h=f′(a)\lim_{h \to 0} \frac{f(a + h) - f(a - h)}{2h} = f'(a). Demonstrare per f(x)=∣x∣f(x) = \abs{x} in a=0a = 0 evm limitem exsistere posse qvin ff derivabilis sit.

Indicivm

Scribe approximationem linearem pro hh et pro −h-h et eas svbtrahe: residva dant o⁡(h)\operatorname{o}(h). Pro valore absolvto nvmerator est ∣h∣−∣−h∣\abs{h} - \abs{-h}.

Responsvm
f(a+h)−f(a−h)2h=f′(a)+R(h)−R(−h)2h→f′(a),∣h∣−∣−h∣2h=0\frac{f(a + h) - f(a - h)}{2h} = f'(a) + \frac{R(h) - R(-h)}{2h} \to f'(a), \qquad \frac{\abs{h} - \abs{-h}}{2h} = 0

Valor absolvtvs qvotientem symmetricvm 00 in 00 habet, nec ibi derivabilis est.

Solvtio explicata

Solvtio

  1. f(a+h)=f(a)+f′(a)h+R(h),f(a−h)=f(a)−f′(a)h+R(−h)f(a + h) = f(a) + f'(a)h + R(h), \qquad f(a - h) = f(a) - f'(a)h + R(-h)

    Per approximationem linearem, cvm L=f′(a)L = f'(a), residvvm RR condicioni R(h)h→0\frac{R(h)}{h} \to 0 satisfacit. Mvtato hh in −h-h, per theorema de compositione, etiam R(−h)−h→0\frac{R(-h)}{-h} \to 0.

  2. f(a+h)−f(a−h)2h=f′(a)+12⋅R(h)h+12⋅R(−h)−h→f′(a)\frac{f(a + h) - f(a - h)}{2h} = f'(a) + \frac{1}{2} \cdot \frac{R(h)}{h} + \frac{1}{2} \cdot \frac{R(-h)}{-h} \to \resaltar{f'(a)}

    Dvae aeqvalitates svbtrahvntvr et per 2h2h dividitvr; per theorema de limite combinationis linearis, dvo qvotientes residvorvm dant 00.

  3. ∣h∣−∣−h∣2h=0,f+′(0)=1≠−1=f−′(0)\frac{\abs{h} - \abs{-h}}{2h} = \resaltar{0}, \qquad f'_+(0) = 1 \neq -1 = f'_-(0)

    Pro valore absolvto in 00 nvmerator nvllvs est pro omni hh, et qvotiens symmetricvs ad 00 tendit; tamen derivatae laterales svnt 11 et −1-1. Qvotiens symmetricvs dvas declivitates laterales in medivm redigit et angvlvm occvltat.