Ad argvmentvm transi
Topos Uranos

Integrale Gavssianvm, fvnctio gamma et formvla Stirlingiana

Svmmarivm

Fvnctio e−x2e^{-x^2} primitivas elementares non habet, et tamen integrale eivs in tota recta valorem exactvm habet: π\sqrt{\pi}. Haec lectio evm sine integralibvs dvplicibvs compvtat. Inaeqvalitates 1−x2≤e−x2≤11+x21 - x^2 \leq e^{-x^2} \leq \frac{1}{1 + x^2}, ad potentiam nn elatae, integrale fvnctionis e−nx2e^{-n x^2} inter dvo integralia Wallisiana inclvdvnt, et ordo magnitvdinis horvm integralivm, in parte de integrali definito ostensvs, valorem dat. Vt ab integrali improprio ad alivd transeatvr, mvtatio variabilis ex lectione de convergentia condicionali antea ad vtrvmqve terminvm extenditvr. Fvnctio gamma, per Γ(x)=∫0∞tx−1e−t dt\Gamma(x) = \int_0^{\infty} t^{x - 1} e^{-t} \, \mathrm{d}t definita, convergit prorsvs pro x>0x > 0, aeqvationi Γ(x+1)=x Γ(x)\Gamma(x + 1) = x \, \Gamma(x) satisfacit et factoriale ad nvmeros reales positivos extendit: Γ(n+1)=n!\Gamma(n + 1) = n!; integrale Gavssianvm dat Γ(12)=π\Gamma\left(\frac{1}{2}\right) = \sqrt{\pi}. Deniqve dvo margines logarithmi per integralia obtenti ostendvnt seqventiam n! ennnn\frac{n! \, e^n}{n^n \sqrt{n}} ad limitem positivvm decrescere, et formvla valorvm integralivm Wallisianorvm evm agnoscit: est formvla Stirlingiana, n!∼2πn(ne)nn! \sim \sqrt{2\pi n} \left(\frac{n}{e}\right)^n, qvae incrementvm factorialis definit accvrativs, cvm margine erroris explicito.

Proposita discendi

  1. Mvtationem variabilis ad integralia in vtroqve termino impropria extendere, et ea atqve integralibvs Wallisianis integrale Gavssianvm compvtare, sine integralibvs dvplicibvs.
  2. Fvnctionem gamma definire, decernere pro qvibvs valoribvs integrale eivs convergat, et aeqvationem eivs fvnctionalem valoresqve eivs in nvmeris integris et in 12\frac{1}{2} ostendere.
  3. Formvlam Stirlingianam cvm margine explicito erroris relativi ostendere.
  4. Integralia impropria et limites seqventiarvm compvtare, ea ad fvnctionem gamma, ad integrale Gavssianvm avt ad formvlam Stirlingianam redvcendo.

Integrale Gavssianvm

Lectio de theoremate fvndamentali calcvli animadvertit ∫0xe−t2 dt\int_0^x e^{-t^2} \, \mathrm{d}t primitivam esse fvnctionis e−x2e^{-x^2} in tota recta, qvamqvam nvlla eivs primitivarvm per fvnctiones elementares scribitvr. Regvla Barrovii igitvr valorem integralis in tota recta non dat, qvod integrale in vtroqve termino improprivm est. Vt compvtetvr, cvm aliis integralibvs impropriis per mvtationes variabilis comparabitvr. Lectio de convergentia condicionali integralivm impropriorvm propositionem de mvtatione variabilis in integrali improprio ostendit, pro termino improprio dextro: si ff continva est in [a,β)\ico{a}{\beta} et integrale eivs convergit, et φ\varphi derivabilis est in [p,τ)\ico{p}{\tau}, cvm φ′\varphi' continva, valoribvs in [a,β)\ico{a}{\beta} et φ(t)→β\varphi(t) \to \beta cvm t→τt \to \tau, tvm ∫pτf(φ(t)) φ′(t) dt=∫φ(p)βf(x) dx\int_p^{\tau} f(\varphi(t)) \, \varphi'(t) \, \mathrm{d}t = \int_{\varphi(p)}^{\beta} f(x) \, \mathrm{d}x. Haec lectio eam etiam cvm vtroqve termino improprio adhibet, et pro mvtationibvs crescentibvs satis est integrale dividere et dimidivm sinistrvm reflectere. Scribitvr t→τt \to \tau et t→pt \to p sicvt in definitione integralis improprii ex lectione de integralibvs impropriis et criteriis convergentiae: t→∞t \to \infty avt t→τ−t \to \tau^-, et t→−∞t \to -\infty avt t→p+t \to p^+.

CorollarivmMvtatio variabilis crescens in intervallo aperto

Sint α<β\alpha < \beta, cvm α\alpha reali avt −∞-\infty et β\beta reali avt ∞\infty, et ff fvnctio continva in (α,β)\ioo{\alpha}{\beta}. Sint p<τp < \tau, cvm pp reali avt −∞-\infty et τ\tau reali avt ∞\infty, et φ\varphi fvnctio stricte crescens in (p,τ)\ioo{p}{\tau}, in qvoqve pvncto derivabilis, cvm φ′\varphi' continva, valoribvs in (α,β)\ioo{\alpha}{\beta}, et talis vt φ(t)\varphi(t) tendat ad α\alpha cvm t→pt \to p et ad β\beta cvm t→τt \to \tau (ad −∞-\infty avt ad ∞\infty si terminvs talis est). Si ∫αβf\int_{\alpha}^{\beta} f convergit, tvm integrale membri primi convergit, et:

∫pτf(φ(t)) φ′(t) dt=∫αβf(x) dx\int_p^{\tau} f(\varphi(t)) \, \varphi'(t) \, \mathrm{d}t = \int_{\alpha}^{\beta} f(x) \, \mathrm{d}x

Dimidivm dextrvm est propositio ex lectione de convergentia condicionali; sinistrvm, eadem propositio postqvam ambae variabiles reflexae svnt.

Demonstratio

  1. ∫cτf(φ(t)) φ′(t) dt=∫dβf(x) dx\dato{der}{\int_c^{\tau} f(\varphi(t)) \, \varphi'(t) \, \mathrm{d}t = \int_d^{\beta} f(x) \, \mathrm{d}x}

    Integrandvm membri primi, h(t)=f(φ(t)) φ′(t)h(t) = f(\varphi(t)) \, \varphi'(t), continvvm est in (p,τ)\ioo{p}{\tau}, per theorema de compositione fvnctionvm continvarvm, ex lectione de limite et continvitate, ideoqve integrabile in qvoqve intervallo clavso in (p,τ)\ioo{p}{\tau} contento. Sint cc pvnctvm intervalli (p,τ)\ioo{p}{\tau} et d=φ(c)d = \varphi(c). Per propositionem qva pvnctvm sectionis nihil refert, ex lectione de integralibvs impropriis, ∫dβf\int_d^{\beta} f et ∫αdf\int_{\alpha}^{d} f convergvnt. Cvm φ\varphi crescens sit, valores eivs in [c,τ)\ico{c}{\tau} in [d,β)\ico{d}{\beta} iacent, et propositio de mvtatione variabilis in integrali improprio, cvm a=da = d et intervallo [c,τ)\ico{c}{\tau}, dimidivm dextrvm dat.

  2. ∫αdf(x) dx=∫−c−ph(−t) dt=∫pcf(φ(t)) φ′(t) dt\dato{izq}{\int_{\alpha}^{d} f(x) \, \mathrm{d}x = \int_{-c}^{-p} h(-t) \, \mathrm{d}t = \int_p^c f(\varphi(t)) \, \varphi'(t) \, \mathrm{d}t}

    Pro dimidio sinistro sint g(x)=f(−x)g(x) = f(-x) in [−d,−α)\ico{-d}{-\alpha} et ψ(t)=−φ(−t)\psi(t) = -\varphi(-t) in [−c,−p)\ico{-c}{-p}, vbi −α-\alpha et −p-p svnt ∞\infty si α\alpha avt pp svnt −∞-\infty. Fvnctio ψ\psi crescens et derivabilis est, cvm ψ′(t)=φ′(−t)\psi'(t) = \varphi'(-t) continva, per regvlam catenae; valores eivs in [−d,−α)\ico{-d}{-\alpha} iacent, qvia valores fvnctionis φ\varphi in (p,c]\ioc{p}{c} in (α,d]\ioc{\alpha}{d} iacent, et ad −α-\alpha tendit cvm t→−pt \to -p, qvia φ(u)\varphi(u) ad α\alpha tendit cvm u→pu \to p et u=−tu = -t: si pp realis est, per propositionem de translatione et reflexione, ex lectione de limitibvs lateralibvs, et si p=−∞p = -\infty, qvia condicio u<Mu < M definitionis limitis in −∞-\infty est condicio t>−Mt > -M; mvtatio signi valorvm α\alpha in −α-\alpha transfert, per theorema de limite combinationis linearis, ex lectione de algebra limitvm, si α\alpha realis est, et per definitionem limitvm infinitorvm si non est. Per lemma de reflexione integralis improprii, ex lectione de integralibvs impropriis, ∫−d−αg\int_{-d}^{-\alpha} g convergit et valet ∫αdf\int_{\alpha}^{d} f, et propositio de mvtatione variabilis, cvm gg et ψ\psi, aeqvalitatem primam dat; cvm g(ψ(t)) ψ′(t)=h(−t)g(\psi(t)) \, \psi'(t) = h(-t), idem lemma reflexionis secvndam dat.

  3. ∫pτf(φ(t)) φ′(t) dt=∫αdf(x) dx+∫dβf(x) dx=∫αβf(x) dx\int_p^{\tau} f(\varphi(t)) \, \varphi'(t) \, \mathrm{d}t = \int_{\alpha}^{d} f(x) \, \mathrm{d}x + \int_d^{\beta} f(x) \, \mathrm{d}x = \resaltar{\int_{\alpha}^{\beta} f(x) \, \mathrm{d}x}

    Ambo dimidia convergvnt, et per definitionem integralis improprii in intervallo aperto, cvm pvncto sectionis cc, integrale membri primi convergit, et valor eivs est svmma.

Si ff etiam in termino reali continva est, exempli gratia in [α,β)\ico{\alpha}{\beta}, integrale in (α,β)\ioo{\alpha}{\beta} idem est atqve in [α,β)\ico{\alpha}{\beta}: per propositionem de congrventia cvm integrali Riemanniano, dimidivm ∫αdf\int_{\alpha}^{d} f est integrale definitvm, et additivitas dvo dimidia addit. Idem valet de integrando membri primi. Si φ\varphi decrescens est, lemma reflexionis mvtationem ad crescentem redvcit, sicvt in problemate solvto «Factoriale in logarithmo absconditvm».

LemmaMargines cvrvae campaniformis

Pro omni xx reali valet:

1−x2≤e−x2≤11+x21 - x^2 \leq e^{-x^2} \leq \frac{1}{1 + x^2}

et ambae aeqvalitates solvm in x=0x = 0 fivnt. Svnt inaeqvalitas fvndamentalis exponentialis in −x2-x^2 et in x2x^2.

Demonstratio

  1. e−x2≥1−x2,ex2≥1+x2>0→e−x2≤11+x2e^{-x^2} \geq 1 - x^2, \qquad e^{x^2} \geq 1 + x^2 > 0 \rightarrow \resaltar{e^{-x^2} \leq \frac{1}{1 + x^2}}

    Corollarivm de inaeqvalitate fvndamentali pro omni reali, ex lectione de nvmero e, dicit eu≥1+ue^u \geq 1 + u pro omni uu reali, cvm aeqvalitate solvm in u=0u = 0. Cvm u=−x2u = -x^2 obtinetvr inaeqvalitas prima, et cvm u=x2u = x^2 secvnda, postqvam inversa dvorvm nvmerorvm positivorvm svmpta svnt et e−x2=1ex2e^{-x^2} = \frac{1}{e^{x^2}} scriptvm est per leges exponentivm realivm, ex lectione de fvnctione exponentiali.

  2. 1−x2=e−x2⇔x=0⇔e−x2=11+x21 - x^2 = e^{-x^2} \Leftrightarrow x = 0 \Leftrightarrow \resaltar{e^{-x^2} = \frac{1}{1 + x^2}}

    In vtroqve casv aeqvalitas postvlat u=0u = 0, id est x2=0x^2 = 0.

Integrati sicvt svnt, margines pavca dicvnt: integrale fvnctionis 1−x21 - x^2 in [−1,1]\icc{-1}{1} valet 43\frac{4}{3}, et integrale fvnctionis 11+x2\frac{1}{1 + x^2} in tota recta π\pi. Ad potentiam nn elatae, tres fvnctiones prope 00 conglobantvr, et dvo margines fivnt integralia Wallisiana, ex lectione de artibvs ad integralia definita: Wn=∫0π2sin⁡nx dxW_n = \int_0^{\frac{\pi}{2}} \sin^n x \, \mathrm{d}x.

TheoremaIntegrale Gavssianvm

Integrale fvnctionis e−x2e^{-x^2} in (−∞,∞)\ioo{-\infty}{\infty} convergit, et:

∫−∞∞e−x2 dx=π,∫0∞e−x2 dx=π2\int_{-\infty}^{\infty} e^{-x^2} \, \mathrm{d}x = \sqrt{\pi}, \qquad \int_0^{\infty} e^{-x^2} \, \mathrm{d}x = \frac{\sqrt{\pi}}{2}

Integrale fvnctionis e−nx2e^{-n x^2} est integrale Gavssianvm per n\sqrt{n} divisvm, et iacet inter dvo integralia Wallisiana per n\sqrt{n} mvltiplicata, qvorvm limites congrvvnt. Delineatio ostendit cvrvam campaniformem svb 11+x2\frac{1}{1 + x^2}; cvrvam campaniformem contractam e−4x2e^{-4 x^2}; regionem svb (1−x2)4(1 - x^2)^4 intra regionem svperiorem; cvrvam campaniformem contractam svb 1(1+x2)4\frac{1}{(1 + x^2)^4}; et, in variabili u=n xu = \sqrt{n} \, x cvm n=10n = 10, dvos margines cvrvae campaniformi adhaerentes.

Demonstratio

  1. I=∫0∞e−x2 dx≤π2,∫−∞0e−x2 dx=I→∫−∞∞e−x2 dx=2I\dato{I}{I = \int_0^{\infty} e^{-x^2} \, \mathrm{d}x \leq \frac{\pi}{2}}, \qquad \int_{-\infty}^{0} e^{-x^2} \, \mathrm{d}x = I \rightarrow \resaltar{\int_{-\infty}^{\infty} e^{-x^2} \, \mathrm{d}x = 2I}

    Fvnctio e−x2e^{-x^2} continva et positiva est in R\mathbb{R}. Per propositionem de primitivis exponentialivm et fvnctionvm trigonometricarvm, ex lectione de primitivis et integrali indefinito, arctan⁡x\arctan x primitiva est fvnctionis 11+x2\frac{1}{1 + x^2}, et per regvlam Barrovii pro fvnctionibvs continvis ∫0bdx1+x2=arctan⁡b\int_0^b \frac{\mathrm{d}x}{1 + x^2} = \arctan b, qvod ad π2\frac{\pi}{2} tendit per corollarivm de fvnctionibvs monotonis ad infinitvm, ex lectione de limite ad infinitvm. Per lemma de marginibvs cvrvae campaniformis et criterivm comparationis, I=∫0∞e−x2 dxI = \int_0^{\infty} e^{-x^2} \, \mathrm{d}x convergit. Lemma reflexionis, cvm b=0b = 0 et f(−x)=f(x)f(-x) = f(x), dimidivm sinistrvm dat, et definitio integralis in intervallo aperto, cvm pvncto sectionis 00, totvm.

  2. ∫0∞n e−nx2 dx=I→∫0∞e−nx2 dx=In\int_0^{\infty} \sqrt{n} \, e^{-n x^2} \, \mathrm{d}x = I \rightarrow \dato{esc}{\int_0^{\infty} e^{-n x^2} \, \mathrm{d}x = \frac{I}{\sqrt{n}}}

    Sit nn nvmervs natvralis. Propositio de mvtatione variabilis in integrali improprio, ex lectione de convergentia condicionali, cvm f(u)=e−u2f(u) = e^{-u^2} in [0,∞)\ico{0}{\infty}, cvivs integrale est II, et φ(x)=n x\varphi(x) = \sqrt{n} \, x in [0,∞)\ico{0}{\infty}, qvae derivatam continvam n\sqrt{n} habet, valores in [0,∞)\ico{0}{\infty}, φ(0)=0\varphi(0) = 0 et limitem ∞\infty cvm x→∞x \to \infty, aeqvalitatem primam dat, qvia (n x)2=nx2\left(\sqrt{n} \, x\right)^2 = n x^2. Linearitas integralivm impropriorvm per n\sqrt{n} dividit.

  3. W2n+1=∫01(1−x2)n dx≤∫01e−nx2 dx≤InW_{2n + 1} = \int_0^1 (1 - x^2)^n \, \mathrm{d}x \leq \int_0^1 e^{-n x^2} \, \mathrm{d}x \leq \resaltar{\frac{I}{\sqrt{n}}}

    Pro xx in [0,1]\icc{0}{1} lemma de marginibvs dat 0≤1−x2≤e−x20 \leq 1 - x^2 \leq e^{-x^2}, et mvltiplicatis nn inaeqvalitatibvs inter nvmeros non negativos, (1−x2)n≤e−nx2(1 - x^2)^n \leq e^{-n x^2}. Per theorema de monotonia integralis, ex lectione de proprietatibvs integralis definiti, et problema solvtvm «Integrale Wallisianvm dissimvlatvm», ex lectione de artibvs ad integralia definita, qvod integrale primvm compvtavit, obtinetvr inaeqvalitas prima; secvnda, qvia per theorema de integralibvs fvnctionvm non negativarvm integrale improprivm est svpremvm integralivm in [0,b]\icc{0}{b}.

  4. In=∫0∞e−nx2 dx≤∫0∞dx(1+x2)n=∫0π2cos⁡2n−2t dt=W2n−2\frac{I}{\sqrt{n}} = \int_0^{\infty} e^{-n x^2} \, \mathrm{d}x \leq \int_0^{\infty} \frac{\mathrm{d}x}{(1 + x^2)^n} = \int_0^{\frac{\pi}{2}} \cos^{2n - 2} t \, \mathrm{d}t = \resaltar{W_{2n - 2}}

    Pro x≥0x \geq 0 eodem modo e−nx2≤1(1+x2)ne^{-n x^2} \leq \frac{1}{(1 + x^2)^n}. Integrale dextrvm eadem propositione compvtatvr, cvm f(t)=cos⁡2n−2tf(t) = \cos^{2n - 2} t in [0,π2)\ico{0}{\frac{\pi}{2}}, continva in [0,π2]\icc{0}{\frac{\pi}{2}}, cvivs integrale improprivm est integrale definitvm per propositionem de congrventia, et φ(x)=arctan⁡x\varphi(x) = \arctan x in [0,∞)\ico{0}{\infty}, cvivs derivata continva est 11+x2\frac{1}{1 + x^2}, per propositionem de derivatis fvnctionvm trigonometricarvm inversarvm, ex lectione de derivata fvnctionis inversae, cvm valoribvs in [0,π2)\ico{0}{\frac{\pi}{2}}, arctan⁡0=0\arctan 0 = 0 et limite π2\frac{\pi}{2}. Cvm t=arctan⁡xt = \arctan x, habetvr tan⁡t=x\tan t = x et cos⁡t>0\cos t > 0, et identitate Pythagorica per cos⁡2t\cos^2 t divisa, cos⁡2t=11+x2\cos^2 t = \frac{1}{1 + x^2}: integrandvm novvm est 1(1+x2)n−1⋅11+x2\frac{1}{(1 + x^2)^{n - 1}} \cdot \frac{1}{1 + x^2}. Propositio de reflexione circa pvnctvm medivm, ex lectione de artibvs ad integralia definita, et aeqvalitas cos⁡(π2−t)=sin⁡t\cos\left(\frac{\pi}{2} - t\right) = \sin t integrale cosinvs ad W2n−2W_{2n - 2} dvcvnt, et monotonia integralivm impropriorvm marginem dat.

  5. n W2n−2=Wm2mπ⋅πn2m→π2→π2≤I≤π2→∫−∞∞e−x2 dx=2I=π\sqrt{n} \, W_{2n - 2} = W_m \sqrt{\frac{2m}{\pi}} \cdot \sqrt{\frac{\pi n}{2m}} \to \frac{\sqrt{\pi}}{2} \rightarrow \frac{\sqrt{\pi}}{2} \leq I \leq \frac{\sqrt{\pi}}{2} \rightarrow \resaltar{\int_{-\infty}^{\infty} e^{-x^2} \, \mathrm{d}x = 2I = \sqrt{\pi}}

    Mvltiplicando per n\sqrt{n} fit n W2n+1≤I≤n W2n−2\sqrt{n} \, W_{2n + 1} \leq I \leq \sqrt{n} \, W_{2n - 2} pro omni nvmero natvrali nn. Problema solvtvm «Integrale Wallisianvm dissimvlatvm» ostendit membrvm primvm ad π2\frac{\sqrt{\pi}}{2} tendere. Pro n≥2n \geq 2, cvm m=2n−2m = 2n - 2, corollarivm de ordine magnitvdinis integralivm Wallisianorvm, ex lectione de artibvs ad integralia definita, et theorema de svbseqventiis seqventiae limitem habentis, ex lectione de svbseqventiis, dant Wm2mπ→1W_m \sqrt{\frac{2m}{\pi}} \to 1; et πn2m=π4−4n\frac{\pi n}{2m} = \frac{\pi}{4 - \frac{4}{n}} ad π4\frac{\pi}{4} tendit, et radix eivs ad π2\frac{\sqrt{\pi}}{2}, per theorema qvo theoremata de limitibvs in seqventiis valent, ex lectione de seqventiis et earvm limite, cvm assertionibvs eivs de algebra et de radicibvs. Per conservationem inaeqvalitatvm, ex eodem theoremate, constans II inter dvos limites manet.

In variabili u=n xu = \sqrt{n} \, x inaeqvalitates demonstrationis svnt (1−u2n)n≤e−u2≤(1+u2n)−n\left(1 - \frac{u^2}{n}\right)^n \leq e^{-u^2} \leq \left(1 + \frac{u^2}{n}\right)^{-n}, prima pro 0≤u≤n0 \leq u \leq \sqrt{n} et secvnda pro omni u≥0u \geq 0, et crescente nn dvo margines cvrvae campaniformi adhaerent, vt vltima tabvla delineationis ostendit. Demonstratio notissima integrale ad qvadratvm elevat, id vt integrale dvplex in plano scribit et in coordinatis polaribvs compvtat; ad Calcvlvm III pertinet, et nihil hvivs lectionis ex ea pendet. Valor obtentvs etiam in scala fvnctionis e−ax2e^{-a x^2} legitvr: pro a>0a > 0 eadem mvtatio variabilis, cvm a\sqrt{a} loco n\sqrt{n}, dat ∫−∞∞e−ax2 dx=πa\int_{-\infty}^{\infty} e^{-a x^2} \, \mathrm{d}x = \sqrt{\frac{\pi}{a}}.