Svmmarivm
Haec lectio angvlos orientatos definit, qvi conversionem cvm svo sensv metivntvr et integram conversionem excedere possvnt, eorvmqve dvas mensvras vsitatas: gradvm sexagesimalem, antiqva conventione constitvtvm, et radianvm, qvi est longitvdo arcvs qvem angvlvs in circvmferentia vnitaria svbtendit. Admittit longitvdinem circvmferentiae, proportionem arcvvm ad radios et conservationem longitvdinvm per reflexiones, nvmervm definit vt dimidiam longitvdinem circvmferentiae vnitariae et axioma percvrsvs per longitvdinem arcvs envntiat, qvod cviqve nvmero reali pvnctvm illivs circvmferentiae attribvit; inde dedvcit qvomodo percvrsvs se habeat in altera sva dimidia conversione, regvlam conversionis inter gradvs et radianos, longitvdinem arcvs, aream sectoris et theorema angvli inscripti. Deinde angvlos in positione normali collocat, demonstrat omnem angvlvm vno tantvm modo ad angvlvm primae conversionis redigi et vnam conversionem non bis per idem pvnctvm transire, angvlos coterminales describit et velocitatem angvlarem cvm lineari conivngit. Problemata Terram vt Eratosthenes metivntvr, segmentvm circvli compvtant, conversionem per catenam transmittvnt, aream sectoris perimetri fixi maximam reddvnt et nvmerant qvotiens indices horologii inter se congrvant.
Proposita discendi
- Latvs initiale et latvs terminale angvli orientati distingvere, evm gradibvs, minvtis et secvndis metiri, et signvm eivs ex sensv conversionis agnoscere.
- Axioma percvrsvs per longitvdinem arcvs envntiare, eo radianvm definire et mensvras inter gradvs et radianos convertere, praesertim angvlorvm insignivm.
- Formvlas longitvdinis arcvs et areae sectoris, theorema angvli inscripti et relationem inter velocitatem angvlarem et linearem demonstrare et adhibere.
- Qvemlibet angvlvm ad angvlvm primae conversionis redigere, exsistentiam et vnicitatem redvctionis demonstrando, et divdicare vtrvm dvo angvli coterminales sint.
Angvli orientati
In geometria elementari angvlvs est figvra dvabvs semirectis commvnem originem habentibvs formata, eivsqve mensvra inter et iacet. Ad conversiones investigandas, vt rotae, vt indicvm horologii, vt Terrae circa axem svvm, haec notio non svfficit: refert qvantvm et qvo sensv conversvm sit, et conversio plvres orbes conficere potest. Qvam ob rem angvlvs habetvr vt conversionis effectvs.
Angvlvs orientatvs determinatvr semirecta, qvae latvs initiale appellatvr, circa originem svam, qvae vertex appellatvr, conversa donec positionem finalem occvpet, qvae latvs terminale appellatvr, vna cvm conversione peracta. Angvlvs est positivvs si conversio fit sensv contrario motvi indicvm horologii (contra motvm horologii), negativvs si fit eodem sensv qvo indices horologii moventvr (secvndvm motvm horologii). Angvlvs nvllvs est is qvi non convertitvr.
Idem par latervm mvltis angvlis orientatis respondere potest: latvs terminale eandem positionem occvpat sive qvarta conversionis portione contra motvm horologii convertitvr, sive tribvs qvartis secvndvm motvm horologii, sive qvarta portione et insvper integra conversione. Hi angvli diversi svnt, qvia conversiones diversas describvnt, qvamvis in eodem latere desinant; tertia sectio definit qvomodo inter se cohaereant.
Systema sexagesimale
Antiqvissima angvlorvm mensvra integram conversionem in arcvs aeqvales dividit, et gradvm appellat angvlvm qvi vnvmqvemqve eorvm svbtendit: angvlvs gradvs metitvr si arcvs eivs vicibvs arcvm vnivs gradvs continet, ita vt mensvra in gradibvs longitvdini arcvs proportionalis sit. Vnvsqvisqve gradvs in minvta dividitvr, et vnvmqvodqve minvtvm in secvnda. Systema ab astronomia Babylonia oritvr, qvae basi sexaginta nvmerabat, vt in lectione cvrsvs I de systematibvs nvmerationis positionalis explicatvr; nvmervs id commodi habet qvod dividi potest per , , , , , , , et , inter alios. Angvlvs rectvs metitvr, angvlvs planvs , integra conversio ; angvlvs negativvs cvm signo minvs metitvr, ita vt qvarta conversionis portio secvndvm motvm horologii metiatvr. Angvlvs 40 gradvvm, 15 minvtorvm et 36 secvndorvm, qvi breviter scribitvr post vnvmqvemqve nvmervm signo gradvs, vno apostropho pro minvtis et dvobvs pro secvndis, in gradibvs metitvr qvod infra scriptvm est, id est 40,26 gradvs:
Nvmervs tamen conventio est: nihil in geometria circvli evm ab alio nvmero distingvit. Formvlae longitvdinis arcvs et areae sectoris, et postea fvnctionvm trigonometricarvm, simpliciores fivnt si angvli eo modo metivntvr qvi ex ipsa circvmferentia nascitvr.
Radianvs
Consilivm est angvlvm metiri longitvdine arcvs qvem svbtendit in circvmferentia radii cvivs centrvm est vertex eivs. Hoc postvlat vt sciatvr qvid sit longitvdo arcvs, et hic difficvltas apparet: arcvs non est vnio segmentorvm, eivsqve longitvdo definitvr vt valor ad qvem accedvnt longitvdines linearvm polygonarvm ei inscriptarvm, cvm latera earvm magis magisqve breviantvr, id est per limitem. Eivs investigatio ad cvrsvm Calcvlvs II pertinet, vbi longitvdines cvrvarvm et areae regionvm cvrvis terminatarvm compvtantvr. Hic facta qvae seqvvntvr admittvntvr.
Factvm admissvm (longitvdines et areae in circvlo). Omnis arcvs circvmferentiae longitvdinem habet, et omnis regio segmentis et arcvbvs terminata aream habet. Figvrae congrventes eandem longitvdinem vel eandem aream habent; si figvra in dvas dividitvr qvae non sibi svperponvntvr, mensvra eivs est svmma mensvrarvm membrorvm; et si regio aliam continet, area eivs non est minor, et maior est si differentia aliqvem discvm continet. Praeterea, si dvae circvmferentiae radios et habent, arcvs qvos idem angvlvs ad centrvm in eis svbtendit radiis proportionales svnt, et area disci radii est .
Hoc factvm sine demonstratione admittitvr, qvia longitvdines arcvvm et areae regionvm cvrvarvm per limites definivntvr et integrali compvtantvr, in cvrsv Calcvlvs II. Postrema eivs clavsvla nvmervm notvm svpponit, qvi nvnc definitvr: nvmervs est dimidia longitvdo circvmferentiae vnitariae, id est circvmferentiae radii . Ex proportione arcvvm ad radios, angvlo integrae conversionis adhibita, circvmferentia radii longitvdinem habet, et qvotiens longitvdinis cvivslibet circvmferentiae et diametri eivs semper est . Admittitvr etiam irrationalem esse, eivsqve expressionem decimalem a 3,14159 incipere; praesertim .
Ad angvlos metiendos opvs est praeterea circvmferentiam per longitvdinem arcvs percvrrere: a pvncto proficisci et in ea longitvdinem datam progredi, in altervtrvm sensvm, et scire ad qvod pvnctvm perveniatvr. Omnia qvae haec pars de angvlis et fvnctionibvs trigonometricis dicit in hoc percvrsv nitvntvr, ita vt expediat accvrate envntiare qvid de eo admittatvr. Envntiatvr in plano Cartesiano, pro circvmferentia vnitaria et eivs pvncto ; cvm longitvdines non mvtentvr figvris motis, aeqve valet pro qvavis circvmferentia radii et qvovis pvncto initiali.
Axioma (percvrsvs per longitvdinem arcvs). Pro qvoqve nvmero reali exstat vnicvm pvnctvm circvmferentiae vnitariae ad qvod pervenitvr proficiscendo a et in ea longitvdinem percvrrendo, contra motvm horologii si et secvndvm motvm horologii si , tot orbes conficiendo qvot opvs sit; pro est . Hic percvrsvs qvattvor proprietates habet qvae infra envmerantvr.
- Conivnctio: si a pvncto longitvdo contra motvm horologii percvrritvr, pervenitvr ad ; si secvndvm motvm horologii percvrritvr, pervenitvr ad .
- Periodicitas: integra conversio, in vtrvmvis sensvm, longitvdinem circvmferentiae percvrrit et ad pvnctvm initiale redvcit; id est, pro omni nvmero reali .
- Dimidia conversio: percvrsvs contra motvm horologii primvm per semicircvlvm svperiorem transit, a dextra ad sinistram. Accvrate, , et si , pvncta et ordinatam non negativam habent et abscissa ipsivs maior est qvam ipsivs .
- Operimentvm: omne pvnctvm circvmferentiae vnitariae est pro aliqvo nvmero reali .
Axioma sine demonstratione admittitvr eadem de cavsa ac factvm svpra envntiatvm: longitvdo arcvs per limitem definitvr, eivsqve proprietates in cvrsv Calcvlvs II demonstrantvr; operimentvm, qvod affirmat circvmferentiam percvrrendo nvllvm pvnctvm praeteriri, praeterea nititvr proprietate valoris intermedii fvnctionvm continvarvm, qvae in cvrsv Calcvlvs I demonstratvr. Proprietas dimidiae conversionis simplicem lectionem geometricam habet. Si in circvmferentia vnitaria est, qvadratvm distantiae eivs a pvncto est qvod infra scriptvm est:
Vnde dicere abscissam per semicircvlvm svperiorem stricte decrescere idem valet ac dicere chordam qvae cvm pvncto attacto conivngit cvm arcv stricte crescere, donec post dimidiam conversionem diametrvs fiat. Cvm in lectione de rationibvs trigonometricis cosinvs ipsivs definietvr vt abscissa ipsivs , haec proprietas dicet cosinvm in stricte decrescere: haec monotonia non dedvcitvr, sed est ipsa clavsvla dimidiae conversionis in coordinatis lecta. Iam vero ex hoc axiomate, ex factis de longitvdinibvs et areis et ex facto de reflexionibvs infra admisso dedvcitvr omne reliqvvm qvod de percvrsv adhibetvr: in hac lectione, qvomodo altera dimidia conversio se habeat et vnam conversionem non bis per idem pvnctvm transire; in lectione de fvnctionibvs trigonometricis inversis, monotonia sinvs et tangentis.
Factvm admissvm (reflexiones et conversio dimidia). Reflexio in recta distantias conservat et, cvm eis, longitvdines arcvvm, sed sensvm conversionis invertit: percvrsvm contra motvm horologii circvmferentiae cvivs centrvm est pvnctvm illivs rectae in percvrsvm secvndvm motvm horologii eivsdem longitvdinis transformat, et vice versa. Conversio dimidia circa pvnctvm, qvae est compositio reflexionvm in dvabvs rectis perpendicvlaribvs per illvd transevntibvs, distantias, longitvdines et etiam sensvm conversionis conservat.
Hoc factvm ad geometriam elementarem motvvm plani pertinet, qvam hic cvrsvs non explicat. In coordinatis reflexio in axe est transformatio ; circvmferentiam vnitariam in se ipsam mittit, qvia , et pvnctvm fixvm relinqvit. Ea adhibita, altera dimidia conversio percvrsvs ex prima obtinetvr.
Pro omni nvmero reali pvnctvm est imago ipsivs per reflexionem in axe . Praeterea, si , pvncta et ordinatam non positivam habent et abscissa ipsivs minor est qvam ipsivs : in altera sva dimidia conversione percvrsvs contra motvm horologii per semicircvlvm inferiorem transit, a sinistra ad dextram.
Percvrsvs in axe reflectitvr, et periodicitas primam dimidiam conversionem, retrorsvm percvrsam, in alteram transfert. Scribitvr pro coordinatis ipsivs , et pro reflexione in axe .
Demonstratio
Reflexio signvm ordinatae mvtat, circvmferentiam vnitariam in se ipsam mittit et pvnctvm fixvm relinqvit.
Sit . Ex facto admisso percvrsvm contra motvm horologii longitvdinis , qvi a proficiscitvr et in desinit, in percvrsvm secvndvm motvm horologii eivsdem longitvdinis transformat, qvi a proficiscitvr; ex vnicitate pvncti in axiomate hic percvrsvs in desinit. Si , qvod modo dictvm est ad adhibetvr et itervm reflectitvr, qvia bis adhibita omne pvnctvm in svo loco relinqvit.
Sint , et sint et , qvae satisfacivnt. Ex periodicitate , qvod est imago ipsivs ; eodem modo est imago ipsivs .
Ex proprietate dimidiae conversionis, ad in adhibita, ordinatae ipsorvm et non svnt negativae et abscissa ipsivs maior est qvam ipsivs . Reflexio abscissas conservat et signvm ordinatarvm mvtat: qvod envntiatvm est obtinetvr.
Sit angvlvs orientatvs cvivs vertex est centrvm circvmferentiae vnitariae, et sit pvnctvm in qvo latvs initiale illam circvmferentiam secat. Cvm latvs convertitvr, pvnctvm arcvm circvmferentiae percvrrit, vt in axiomate svpra envntiato. Mensvra in radianis angvli est longitvdo illivs arcvs, signo positivo si conversio fit contra motvm horologii, negativo si secvndvm motvm horologii; si conversio plvres orbes conficit, vnaqvaeqve integra conversio longitvdinem circvmferentiae addit.
Definitio statim metiri sinit angvlos qvi simplices fractiones conversionis svnt.
Demonstratio
Circvmferentia vnitaria centrvm habet in vertice et radivm ; ex definitione ipsivs longitvdo eivs est . Latvs initiale eam in pvncto secat.
Latere contra motvm horologii converso, pvnctvm arcvm percvrrit; longitvdo illivs arcvs est mensvra angvli.
Vnvs radianvs est angvlvs cvivs arcvs tantvs est qvantvs radivs. Cvm pavlo maior sit qvam , vnvs radianvs pavlo minor est qvam sexta portio conversionis.
Qvarta conversionis portio qvartam portionem circvmferentiae percvrrit: angvlvs rectvs radianos metitvr.
Dimidia conversio dimidivm circvmferentiae percvrrit, cvivs longitvdo ex definitione est ; integra conversio metitvr.
Si latvs qvarta conversionis portione secvndvm motvm horologii convertitvr, arcvs percvrsvs idem metitvr, sed angvlvs negativvs est.
Angvlvs in radianis mensvs est nvmervs realis sine vlla vnitate mensvrae: est qvotiens longitvdinis arcvs et longitvdinis radii, qvae valet. Qvare simpliciter scribitvr pro angvlo dvorvm radianorvm; cvm vnitas mensvrae exprimenda est, scribitvr 2 rad. Contra, mensvra in gradibvs semper svo signo indicatvr, vt in . Vice versa, omnis nvmervs realis est mensvra alicvivs angvli orientati: ex axiomate percvrsvs, pro qvoqve pvnctvm circvmferentiam percvrrere potest per longitvdinem eo sensv qvem signvm ipsivs indicat, tot integros orbes conficiendo qvot opvs sit, et semirecta qvae a vertice ad pvnctvm attactvm dvcitvr est latvs terminale.
Conversio inter gradvs et radianos
Cvm integra conversio et etiam radianos metiatvr, et cvm ambae mensvrae longitvdini arcvs qvem angvlvs in circvmferentia vnitaria svbtendit proportionales sint (mensvra in gradibvs ex definitione gradvs, mensvra in radianis qvia ea ipsa longitvdo est), dvae mensvrae angvli proportionales svnt.
Si angvlvs gradvs et radianos metitvr, tvm et .
Regvla ex proportione inter angvlvm et integram conversionem obtinetvr, et deinde ad notas insignes circvmferentiae adhibetvr, angvlos qvi in figvris elementaribvs apparent.
Demonstratio
Integra conversio gradvs et radianos metitvr.
Qvotiens angvli et integrae conversionis idem est in vtraqve mensvra, qvia ambae longitvdini arcvs proportionales svnt; vnaqvaeqve conversio addita in altera et in altera addit. Solvendo pro regvla obtinetvr.
Cvm et cvm : vnvs gradvs parva fractio radiani est, et vnvs radianvs pavlo plvs qvam gradvs metitvr, qvia est circiter 57,3.
Angvli , et gradvvm, qvi in triangvlo aeqvilatero et in qvadrato apparent, fractione simplificata convertvntvr.
Angvlvs rectvs, angvlvs planvs et tres qvartae conversionis semiaxes notant.
Reliqvi angvli insignes conversionis addendo vel svbtrahendo obtinentvr; exempli gratia, est minvs .
In vsv, vt a gradibvs ad radianos transeatvr, per mvltiplicatvr, et vt a radianis ad gradvs, per . Sic , et ; angvlvs radianorvm gradvs metitvr, circiter 114,6 gradvs.
Longitvdo arcvs et area sectoris
In circvmferentia radii angvlvs ad centrvm arcvm svbtendit, et dvo latera angvli, vna cvm illo arcv, sectorem circvlarem terminant. Mensvra in radianis formvlis eorvm formam praecipve simplicem dat.
In circvmferentia radii angvlvs ad centrvm radianorvm, cvm , arcvm longitvdinis svbtendit, et sector qvem determinat aream habet.
Longitvdo arcvs ex proportione admissa seqvitvr. Pro area formvla primvm demonstratvr cvm angvlvs est fractio rationalis conversionis, deinde ad omnem angvlvm extenditvr per densitatem nvmerorvm rationalivm, qvae in lectione cvrsvs I de recta reali demonstrata est.
Demonstratio
In circvmferentia vnitaria eodem centro angvlvs arcvm longitvdinis svbtendit, ex definitione radiani.
Ex proportione arcvvm ad radios arcvs respondens in circvmferentia radii est vicibvs maior.
Si , cvm et natvralibvs et , discvs in sectores congrventes angvli dividitvr, qvorvm vnvsqvisqve aream habet, et sector angvli est vnio eorvm.
Sit nvnc qvilibet, et ponamvs aream sectoris eivs minorem esse qvam . Ex densitate nvmerorvm rationalivm exstat angvlvs , fractio rationalis conversionis, inter et . Sector eivs in sectore ipsivs continetvr, eivsqve area formvlam gradvs svperioris habet: ad contradictionem pervenitvr.
Eodem modo, cvm aliqvo inter et , qvi conversionem non excedit qvia sector discvm non svperat, exclvditvr maiorem esse qvam . Ergo area est ea qvae indicata est, et cvm formvla obtinetvr similis formvlae areae triangvli basis et altitvdinis .
Si angvlvs in gradibvs metiretvr, formvlae factorem conversionis secvm ferrent: arcvs esset et area sectoris . Simplicitas ipsivs praecipva cavsa est cvr radianvs praeferatvr. Praeterea formvla mensvram angvli in qvalibet circvmferentia dat, non solvm in vnitaria: est qvotiens arcvs et radii, neqve a radio electo pendet.
Angvlvs inscriptvs
Angvlvs cvivs vertex in centro circvmferentiae est angvlvs ad centrvm appellatvr. Si , et tria pvncta distincta circvmferentiae svnt, angvlvs qvem in chordae et efficivnt angvlvs inscriptvs appellatvr, et dicitvr arcvm extremorvm et qvi non continet svbtendere. Ex theoremate svpra demonstrato arcvi longitvdinis circvmferentiae radii respondet angvlvs ad centrvm radianorvm, etiamsi ille nvmervs excedat. Vt angvlvs inscriptvs cvm angvlo ad centrvm comparetvr, admittvntvr facta geometriae elementaris qvae seqvvntvr, qvae hic cvrsvs non demonstrat qvia geometriam syntheticam non explicat. Dvo prima angvlos triangvli metivntvr; dvo postrema svnt facta positionis, qvae dicvnt qvomodo angvli et arcvs distribvantvr cvm semirecta per interiorem angvli regionem transit.
Factvm admissvm (angvli triangvli et positiones in circvmferentia). Admittvntvr qvattvor affirmationes qvae infra envmerantvr, in qvibvs angvli non orientati in radianis metivntvr, inter et .
- Svmma angvlorvm: tres angvli triangvli in svmmam angvlvm planvm efficivnt, id est radianos.
- Triangvlvm isosceles: in triangvlo cvm dvobvs lateribvs aeqvalibvs angvli his lateribvs oppositi aeqvales svnt.
- Svmma angvlorvm adiacentivm: si semirecta a vertice angvli profecta per interiorem eivs regionem transit, evm in dvos angvlos dividit qvorvm mensvrae in svmmam mensvram angvli dati efficivnt.
- Positio centri: sint , et tria pvncta distincta circvmferentiae centri , et sit altervm extremvm diametri a profectae. Si neqve in chorda neqve in chorda est, altervm ex dvobvs accidit. Avt est intra angvlvm qvem in illae chordae efficivnt, et tvm semirecta qvae a ad dvcitvr per illam regionem interiorem transit et est in arcv extremorvm et qvi non continet. Avt est extra illvm angvlvm, et tvm altervm ex pvnctis et , qvod appellari potest, est in arcv extremorvm et qvi non continet, et semirecta qvae a ad dvcitvr per interiorem regionem angvli transit qvem in chordae et efficivnt.
Sint , et tria pvncta distincta circvmferentiae centri et radii , et sit longitvdo arcvs extremorvm et qvi non continet. Angvlvs inscriptvs qvem in chordae et efficivnt est dimidivm angvli ad centrvm illi arcvi respondentis.
Demonstratio primvm tractat casvm in qvo latvs angvli inscripti per centrvm transit, et ad evm reliqvos dvos casvs facti admissi de positione centri redigit per diametrvm a profectam.
Demonstratio
Ponamvs primvm centrvm in chorda esse, qvae tvm diametrvs est (casvs in qvo in chorda est idem est). Sit angvlvs ad triangvli verticvm , et , qvod vervm triangvlvm est qvia , a et a distinctvm, non est in recta qvae ea conivngit; hoc triangvlvm isosceles est, qvia et radii svnt, eivsqve angvli ad et ad aeqvales svnt.
Sit angvlvs ad centrvm qvem radii et efficivnt. Cvm , et in vna recta iaceant, et angvlvs triangvli ad in svmmam efficivnt; cvm tres angvli triangvli etiam in svmmam efficiant, est svmma reliqvorvm dvorvm. Praeterea angvlvs ad positivvs est, ita vt minor sit qvam , et item .
Radii et circvmferentiam in dvos arcvs dividvnt; cvm , ex theoremate arcvs, is qvem svbtendit metitvr, minvs qvam semicircvlvs, alter plvs. Pvnctvm , extremvm diametri ipsi oppositvm, semicircvlo a distat in vtroqve sensv, ita vt in arcv minore non sit: hic est arcvs qvem svbtendit, et .
Si centrvm est intra angvlvm, sit altervm extremvm diametri a profectae. Ex facto admisso de positione centri semirecta a ad angvlvm in dvos dividit, qvorvm vterqve latvs per centrvm transiens habet, qvorvmqve mensvrae in svmmam efficivnt ex svmma angvlorvm adiacentivm; et arcvm svbtensvm in dvos arcvs dividit, longitvdinvm et , qvi in svmmam efficivnt. Ex casv iam tractato, ad vtrvmqve angvlvm adhibito, obtinetvr qvod infra scriptvm est.
Si centrvm est extra angvlvm, sit rvrsvs altervm extremvm diametri a profectae. Ex facto admisso de positione centri poni potest esse in arcv qvi a ad dvcitvr non transiens per , et semirectam a ad angvlvm latervm et dividere in angvlvm latervm et et in . Ille arcvs, longitvdinis , constat ex arcv qvi a ad dvcitvr, longitvdinis , et ex arcv qvem svbtendit; et est differentia dvorvm angvlorvm qvorvm vterqve latvs per centrvm transiens habet.
Dvo angvli inscripti iisdem extremis et aeqvales svnt si vertices eorvm in eodem ex dvobvs arcvbvs svnt qvos chorda determinat, svpplementarii si in arcvbvs diversis. Praesertim omnis angvlvs semicircvlo inscriptvs, id est cvivs extrema et svnt extrema diametri, rectvs est.
Satis est in vnoqvoqve casv legere qvem arcvm vnvsqvisqve angvlvs svbtendat, et theorema adhibere. Sint et vertices, et angvli, et longitvdo arcvs extremorvm et qvi non continet.
Demonstratio
Si in eodem arcv est ac , ambo angvli altervm arcvm svbtendvnt, longitvdinis , et ex theoremate idem metivntvr.
Si in altero arcv est, arcvm svbtendit qvi continet, cvivs longitvdo est id qvod ipsi deest ad circvmferentiam complendam; dvae mensvrae in svmmam angvlvm planvm efficivnt.
Si diametrvs est, ambo arcvs semicircvli svnt, longitvdinis , et angvlvs rectvs est; hic casvs particvlaris theorema Thaletis appellatvr.
Pvncta qvae in circvmferentia non svnt chordam svb aliis angvlis vident. Effectvs qvi seqvitvr etiam ex geometria elementari admittitvr: obtinetvr ex theoremate svpra demonstrato et ex propositione 21 libri I Elementorvm Evclidis, ex qva pvnctvm intra triangvlvm vnvm ex lateribvs eivs svb angvlo maiore videt qvam vertex oppositvs; sed demonstratio eivs postvlat vt sciatvr vbi segmenta a pvncto profecta circvmferentiam secent, qvaestio positionis qvam hic cvrsvs non explicat. Adhibebitvr in postremo problemate solvto lectionis de fvnctionibvs trigonometricis inversis.
Factvm admissvm (angvli a pvnctis interioribvs et exterioribvs). Sint et dvo pvncta circvmferentiae, et mensvra commvnis angvlorvm inscriptorvm extremis et qvorvm vertex in altero ex dvobvs arcvbvs est qvos haec pvncta determinant. Si est pvnctvm qvod in circvmferentia non est, ex eodem latere rectae sitvm ac ille arcvs, angvlvs qvem in segmenta et efficivnt minor est qvam si extra discvm est, et maior qvam si intra.
Positio normalis et angvli coterminales
In plano Cartesiano, in lectione cvrsvs I de aeqvatione rectae et systematibvs Cartesianis investigato, vnvsqvisqve angvlvs positionem praecipvam habet.
Angvlvs orientatvs est in positione normali si vertex eivs est origo et latvs initiale eivs est semiaxis positivvs. Latvs terminale eivs tvm est semirecta qvae ab origine proficiscitvr et per pvnctvm axiomatis percvrsvs transit, id est pvnctvm circvmferentiae vnitariae ad qvod pervenitvr percvrrendo, a , arcvm longitvdinis eo sensv qvem signvm ipsivs indicat. Dvo angvli svnt coterminales si, in positione normali, idem latvs terminale habent.
Axes planvm in qvattvor qvadrantes dividvnt, contra motvm horologii nvmeratos ab eo qvi pvncta coordinatarvm positivarvm continet. Angvlvs in positione normali est in qvadrante qvi latvs terminale eivs continet; si hoc in axem cadit, angvlvs qvadrantalis appellatvr. Coordinatae pvncti svnt cosinvs et sinvs ipsivs , qvae in proxima lectione investigabvntvr, de rationibvs trigonometricis.
Integra conversio, in vtrvmvis sensvm, latvs ad positionem svam redvcit, ex periodicitate percvrsvs: angvlvs coterminalis est cvm , et item , et, generatim, cvm integro. Vt sciatvr vbi qvilibet angvlvs desinat, satis est igitvr integras conversiones dedvcere, vt mvltipla divisoris dedvcvntvr in lectione cvrsvs I de divisibilitate et divisione cvm residvo. Theorema qvod seqvitvr est forma realis illivs divisionis: divisor est , qvotiens est nvmervs conversionvm et residvvm angvlvs qvi restat.
Pro omni nvmero reali exstant vnicvs nvmervs integer et vnicvs nvmervs realis tales vt et .
Exsistentia nititvr proprietate Archimedea, in lectione cvrsvs I de expressione decimali nvmerorvm rationalivm demonstrata, et vnicitas eo qvod nvmervs integer stricte inter et comprehensvs nvllvs est.
Demonstratio
Sit nvmervs realis. Ex proprietate Archimedea et principio bonae ordinationis, vt in demonstratione densitatis nvmerorvm rationalivm in lectione de recta reali, exstat minimvs nvmervs integer maior qvam ; sit , qvi non iam maior est qvam ille nvmervs.
Per , qvi positivvs est, mvltiplicamvs, et ab omnibvs tribvs membris svbtrahimvs.
Sit . Tvm constat ex integris conversionibvs qvas seqvitvr angvlvs , qvi in prima conversione est: et coterminales svnt.
Pro vnicitate ponamvs etiam , cvm integro et . Dvabvs scriptvris svbtractis, differentia est mvltiplvm integrvm ipsivs ; et cvm ambo nvmeri in intervallo sint, illa differentia inter et iacet.
Per dividendo, nvmervs integer stricte inter et iacet: nvllvs est. Ergo et, ex aeqvalitate svpra obtenta, .
Exempli gratia, pro habetvr , qvi inter et iacet: est , et angvlvs fere dvos orbes secvndvm motvm horologii conficit vt in latere ipsivs desinat.
Nvmervs redvctio ipsivs ad primam conversionem appellatvr. In gradibvs eadem ratiocinatio, cvm loco ipsivs , qvemlibet angvlvm ad angvlvm inter et redigit, hoc exclvso: exempli gratia, . Redvctione agnoscvntvr omnes angvli qvi in eodem latere desinvnt; antea sciendvm est vnam conversionem non bis per idem pvnctvm transire, qvod ex axiomate percvrsvs dedvcitvr.
Si , tvm .
Casvs separantvr secvndvm dimidiam conversionem in qva et svnt: in vtraqve abscissa stricte monotona est; ab altera ad alteram signvm ordinatae mvtatvr. Scribitvr pro coordinatis ipsivs .
Demonstratio
Ex proprietate dimidiae conversionis, cvm a ad crescit, abscissa ipsivs a ad stricte decrescit; ex propositione de altera dimidia conversione, cvm a ad crescit, ea a stricte crescit vsqve ad abscissam ipsivs , qvod ex periodicitate est .
In his casibvs ordinata nvlla non est, qvia qvadratvm eivs est : positiva est in prima dimidia conversione, qvia negativa non est, et negativa in altera, qvia positiva non est.
Si et ambo in svnt, vel ambo in , dvo pvncta abscissas diversas habent, ex stricta monotonia in vtraqve dimidia conversione.
Si , pvnctvm ordinatam negativam habet, cvm ordinata ipsivs , in prima dimidia conversione, negativa non sit. In omnibvs casibvs dvo pvncta distincta svnt.
Dvo angvli et coterminales svnt si et solvm si differentia eorvm est mvltiplvm integrvm ipsivs , id est si exstat nvmervs integer talis vt . Praesertim coterminales svnt si et solvm si eandem redvctionem ad primam conversionem habent.
Vnvsqvisqve angvlvs sva redvctione svbstitvitvr, et lemma modo demonstratvm redvctiones comparat.
Demonstratio
Ex theoremate redvctionis et , cvm et in ; ex periodicitate percvrsvs integrae conversiones pvnctvm non mvtant, et latvs terminale cvivsqve angvli est latvs redvctionis eivs.
Si , ex lemmate modo demonstrato pvncta et distincta svnt, et item latera terminalia; si aeqvales svnt, latera congrvvnt. Ergo angvli coterminales svnt si et solvm si eandem redvctionem habent.
Si redvctiones aeqvales svnt, differentia est mvltiplvm integrvm ipsivs . Vice versa, si , tvm , et ex vnicitate redvctionis .
Ex his seqvitvr angvlos coterminales cvm esse prorsvs eos formae , cvm integro, et qvadrantem angvli ex redvctione eivs decerni: est in primo qvadrante si , in secvndo si , in tertio si et in qvarto si ; qvadrantalis est si est , , avt . Sic in primo qvadrante est, et , cvivs redvctio est , in qvarto.
Postremo omne pvnctvm circvmferentiae vnitariae est pvnctvm alicvivs angvli: haec est proprietas operimenti axiomatis percvrsvs, qvae dicit circvmferentiam a percvrrendo per omnia eivs pvncta transiri. Qvod si ita est, ex redvctione ad primam conversionem, ex periodicitate et ex lemmate de angvlis coterminalibvs, vnvmqvodqve pvnctvm circvmferentiae vnitariae est pro vnico in , et angvli qvi ei respondent svnt prorsvs ii qvi cvm illo coterminales svnt.
Velocitas angvlaris et velocitas linearis
Cvm corpvs circa axem convertitvr, omnia eivs pvncta arcvs circvmferentiarvm circa axem describvnt, et omnia eodem tempore per evndem angvlvm convertvntvr. Si tempore corpvs, aeqvabili celeritate, per angvlvm convertitvr, velocitas angvlaris eivs est qvotiens , qvae radianis in secvndvm metitvr; exprimitvr etiam conversionibvs in minvtvm, et cvm vna conversio sit radiani et vnvm minvtvm secvnda, vna conversio in minvtvm aeqvat radianos in secvndvm.
Pvnctvm in distantia ab axe sitvm illo tempore arcvm longitvdinis percvrrit, ex theoremate longitvdinis arcvs. Velocitas linearis eivs, qvotiens distantiae percvrsae et temporis, est igitvr prodvctvm radii et velocitatis angvlaris:
Ex his seqvitvr in corpore qvod convertitvr velocitatem angvlarem eandem esse pro omnibvs pvnctis, linearem vero pro distantia ab axe crescere: margo disci qvi convertitvr celerivs movetvr qvam pvncta centro propinqva. Haec relatio, qvae valet tantvm si angvli in radianis metivntvr, initivm est investigationis motvs circvlaris in cvrsv Fvndamenta Mechanicae. Dvae rotae loro vel catena qvae non labitvr conivnctae, vel qvae inter se dentibvs implicantvr, in pvncto contactvs eandem velocitatem linearem habent; ergo , et rota minor celerivs convertitvr, vt in problemate solvto 3 videbitvr.
Problemata solvta
Problemata Terram ex angvlo metivntvr, aream segmenti circvli compvtant, conversionem per catenam transmittvnt, sectorem maximae areae perimetro dato qvaervnt et nvmerant qvotiens indices horologii inter se congrvant. Vnvmqvodqve propriam notionem postvlat, qvam qvaerere expedit anteqvam solvtio legatvr.
Circa annvm 240 ante aeram vvlgarem Eratosthenes animadvertit meridie solstitii aestivi Solem fvndvm pvteorvm Syenes illvstrare, cvm Alexandriae, qvae ad septentriones sita est et, vt ipse svpposvit, in eodem meridiano, radii cvm linea verticali angvlvm 7 gradvvm et 12 minvtorvm efficerent. Svmptis 800 km vt distantia inter dvas vrbes, compvtare radivm Terrae et longitvdinem meridiani, longitvdinem arcvs meridiani qvi vni minvto respondet et distantiam, per meridianvm, ab aeqvatore ad pvnctvm latitvdinis .
Solvtio
Angvlvs, in gradibvs expressvs, est plvs dvodecim sexagesimae; est qvinqvagesima portio conversionis, qvia .
Cvm radii Solis paralleli adveniant et Syenae in directione radii terrestris cadant, angvlvs Alexandriae inter radivm lvminis et lineam verticalem aeqvalis est angvlo qvem in centro Terrae radii terrestres dvarvm vrbivm efficivnt: svnt angvli alterni inter parallelas. In radianis, ex regvla conversionis, est qvod infra scriptvm est.
Illa 800 km svnt arcvs meridiani qvem ille angvlvs ad centrvm svbtendit. Ex radivs solvitvr, circiter 6366 km.
Longitvdo meridiani est longitvdo circvmferentiae radii ; est etiam vicibvs distantia inter dvas vrbes.
Minvtvm est sexagesima portio gradvs, id est radiani. Arcvs eivs circiter 1,852 km metitvr: est milliarivm navticvm, qvod prorsvs hoc modo definitvm est.
Latitvdo pvncti est angvlvs qvem radivs eivs cvm plano aeqvatoris efficit; svnt radiani. Distantia qvaesita est circiter 3667 km.
Eratosthenes distantiam stadiis expressit, qvorvm valor accvratvs dispvtatvr; nvmero hic adhibito meridianvs 40000 km metitvr, neqve casv: exevnte saecvlo XVIII metrvm definitvm est vt decies millies millesima portio qvadrantis meridiani. Cetervm Alexandria non prorsvs ad septentriones Syenes iacet, sed circiter tribvs gradibvs magis ad occidentem, ita vt arcvs qvi eas conivngit non omnino arcvs meridiani sit.
Chorda extremorvm et , in circvmferentia centri et radii , angvlvm ad centrvm svbtendit. Compvtare aream segmenti circvli qvod chorda et arcv minore extremorvm et terminatvr, et fractionem disci qvam occvpat.
Solvtio
Segmentvm circvli est id qvod ex sectore verticis et extremorvm et restat triangvlo verticvm , et dempto. Aream sectoris dat theorema sectoris.
Illvd triangvlvm dvo latera radio aeqvalia habet: isosceles est, eivsqve angvli ad et ad aeqvales svnt. Cvm tres angvli triangvli in svmmam efficiant, ex facto in hac lectione admisso, vnvsqvisqve eorvm metitvr, et triangvlvm aeqvilatervm est, lateris .
Altitvdo a dvcta basim in pvncto medio secat; ex theoremate Pythagorae qvadratvm eivs est . Area triangvli est dimidivm basis in altitvdinem dvctae.
Area segmenti circvli est differentia, cvm denominatore commvni ; positiva est, qvia .
Per aream disci dividendo, segmentvm circvli circiter 2,9 centesimas disci occvpat; sector sextam eivs portionem occvpat, et triangvlvm fere 83 centesimas sectoris implet.
In birota catena orbem dentatvm, radii cm, qvem pedalia movent, cvm rotvla dentata conivngit, radii cm, axi rotae posterioris affixa, cvivs radivs est cm. Si homo birota vectvs singvlis secvndis vnam conversionem pedalivm efficit, compvtare velocitatem angvlarem rotae et velocitatem birotae, posito catenam non labi et rotam sine lapsv volvi.
Solvtio
Vna conversio in secvndvm svnt radiani in secvndvm: haec est velocitas angvlaris orbis dentati.
Tota catena eadem celeritate movetvr, qvae est velocitas linearis marginis orbis dentati, in centimetris in secvndvm.
Catena marginem rotvlae dentatae eadem velocitate lineari trahit; ex velocitas angvlaris rotvlae dentatae obtinetvr: dvae conversiones et dimidia in secvndvm.
Rota axi rotvlae dentatae affixa est et eadem velocitate angvlari convertitvr, sed margo eivs mvlto longivs ab axe abest, eivsqve velocitas linearis mvlto maior est, in centimetris in secvndvm.
Si rota non labitvr, in vnaqvaqve conversione birota tantvm progreditvr qvanta est circvmferentia rotae, qvae pavlatim in solo ponitvr: velocitas eivs est velocitas marginis rotae. Vnvm centimetrvm in secvndvm svnt chiliometra in horam, ita vt birota circiter 19,8 chiliometra in horam progrediatvr.
Filo ferreo longitvdinis ambitvs sectoris circvlaris formatvr: dvo radii et arcvs qvi eos conivngit. Invenire radivm et angvlvm sectoris maximae areae, et valorem illivs areae.
Solvtio
Si radivs est et angvlvs , ambitvs constat ex dvobvs radiis et arcv longitvdinis .
Ex theoremate sectoris area est dimidivm radii in arcvm dvcti: est fvnctio qvadratica radii.
Arcvs debet esse positivvs nec maior qvam tota circvmferentia, id est ; ex et intervallvm radiorvm possibilivm oritvr.
Qvadrato completo, area est nvmervs fixvs minvs qvadratvm. Delineatio eivs, vt fvnctio ipsivs , est parabola , qvae deorsvm aperitvr; ex theoremate verticis lectionis cvrsvs I de characterizatione parabolarvm pvnctvm eivs altissimvm est vertex.
Abscissa verticis, , ad intervallvm radiorvm possibilivm pertinet, qvia . Ergo area maxima prorsvs illo radio attingitvr.
Arcvs respondens metitvr, et angvlvs est qvotiens arcvs et radii: radiani, circiter 114,6 gradvs, qvicvmqve sit . Mirvm in modvm area maxima est area qvadrati perimetri .
Compvtare angvlvm qvem indices horologii hora 3:40 efficivnt. Deinde demonstrare, inter horam 12:00 et horam 12:00 proximam (hac excepta), indices prorsvs vndecies inter se congrvere, intervallis aeqvalibvs horarvm separatos.
Solvtio
Positionem cvivsqve indicis metimvr angvlo, in gradibvs et secvndvm motvm horologii, per qvem ab hora 12:00 conversvs est. Post horas index minvtorvm orbes confecit, et index horarvm, qvi singvlis 12 horis vnvm orbem conficit, in horam conversvs est.
Hora 3:40 transiervnt horae. Index minvtorvm tres integros orbes confecit, qvi positionem eivs non mvtant, et in redvctione angvli svi stat.
Index horarvm nvllvm orbem complevit.
Differentia positionvm redactarvm minor est qvam , ita vt sit angvlvs qvem indices efficivnt, in gradibvs et in radianis.
Indices inter se congrvvnt cvm angvli eorvm coterminales svnt, id est, ex lemmate de angvlis coterminalibvs, cvm differentia eorvm est mvltiplvm integrvm vnivs conversionis.
Condicio aeqvivalet ipsi : svnt prorsvs vndecim congrventiae, pro , et dvae continvae horis distant, circiter vna hora, 5 minvtis et 27 secvndis. Positiones indicis horarvm, gradvs, svnt vertices hendecagoni regvlaris.
Problemata proposita
Problemata notiones lectionis seqvvntvr: sectorem in convm vertere, longitvdinem spirae circvmferentias svmmando aestimare, taeniam in portiones rectas et arcvs dividere qvorvm angvli ad centrvm addvntvr, et angvlos ad primam conversionem per angvlos coterminales redigere vt positiones et momenta nvmerentvr. Vnvmqvodqve indicivm habet, qvod aperire expedit solvm postqvam problema temptatvm est; qvae demonstrationem postvlant solvtionem explicatam praeterea habent.
Ex folio sector circvlaris radii cm et angvli exciditvr, et dvo eivs radii conglvtinantvr vt svperficies lateralis coni formetvr. Compvtare radivm basis et altitvdinem coni.
Indicivm
Arcvs sectoris fit circvmferentia basis, et radivs sectoris fit distantia verticis coni a qvolibet pvncto illivs circvmferentiae. Altitvdo deinde theoremate Pythagorae obtinetvr.
Responsvm
Radivs basis est cm et altitvdo cm.
In disco compacto notitia per vnicam semitam spiralem inscripta est, qvae 2,3 cm a centro incipit et ad 5,8 cm desinit; dvo gyri continvi spirae 1,6 micrometra distant. Capvt legens semitam velocitate lineari constanti 1,2 metrorvm in secvndvm percvrrit. Aestimare longitvdinem semitae et dvrationem lectionis integrae, vnvmqvemqve gyrvm spirae circvmferentia circa axem disci posita approximando.
Indicivm
Si et svnt radii initialis et finalis et est intervallvm inter gyros, svnt gyri, radiorvm , , , et sic deinceps. Longitvdines eorvm progressionem arithmeticam efficivnt, cvivs svmma in lectione cvrsvs I de svmmationibvs, progressionibvs et indvctione compvtata est; effectvs proximvs est areae coronae per intervallvm inter gyros divisae. Attende ad vnitates mensvrarvm.
Responsvm
Spira gyros conficit, eivsqve longitvdo est circiter qvod infra scriptvm est, circiter 5,57 km; lectio integra circiter 4640 secvnda dvrat, id est circiter 77 minvta.
Tres tvbi cylindrici aeqvales, radii , paralleli collocantvr, vnvsqvisqve in dvobvs reliqvis innixvs, et taenia tensa qvae eos circvmdat ligantvr. Demonstrare taeniam metiri, et longitvdinem eivs compvtare pro tvbis radii 5 cm.
Indicivm
In sectione tvbis perpendicvlari vnaqvaeqve portio recta taeniae rectangvlvm efficit cvm radiis ad pvncta contactvs dvctis et cvm latere triangvli centrorvm. Pro arcvbvs compvta angvlvm ad centrvm qvem taenia in vnoqvoqve tvbo amplectitvr, et adhibe svmmam angvlorvm triangvli.
Responsvm
Taenia constat ex tribvs portionibvs rectis longitvdinis et ex tribvs arcvbvs qvi simvl integram circvmferentiam efficivnt. Pro metitvr cm, circiter 61,4 cm.
Solvtio explicata
Solvtio
Fascis plano tvbis perpendicvlari secatvr: videntvr tres circvmferentiae radii , centrorvm , et . Dvae circvmferentiae extrinsecvs tangentes centra habent distantia svmmae radiorvm aeqvali, ita vt triangvlvm centrorvm aeqvilatervm sit, lateris .
Vnaqvaeqve portio recta taeniae dvos tvbos tangit, exempli gratia eos centrorvm et , in dvobvs pvnctis et . Radivs ad pvnctvm contactvs dvctvs tangenti perpendicvlaris est, ex lectione cvrsvs I de circvmferentia; radii et eidem rectae perpendicvlares svnt, aeqvales et ex eodem eivs latere, et qvadrilatervm verticvm , , et rectangvlvm est. Vnaqvaeqve portio recta tantvm metitvr qvantvm latvs triangvli.
In tvbo centri taenia arcvm amplectitvr inter pvncta contactvs dvarvm portionvm rectarvm qvae ad evm pervenivnt comprehensvm. Radii ad illa pvncta dvcti angvlos rectos cvm lateribvs et efficivnt; cvm angvlo triangvli ad et angvlo ad centrvm arcvs integram conversionem circa complent, ex svmma angvlorvm adiacentivm.
Idem in reliqvis dvobvs tvbis accidit, cvm angvlis et triangvli. Ex theoremate longitvdinis arcvs tres arcvs in svmmam efficivnt qvod infra scriptvm est, et cvm angvli triangvli in svmmam efficiant, simvl integram circvmferentiam efficivnt; hic vnvsqvisqve est tertia eivs portio, qvia .
Taenia metitvr svmmam portionvm rectarvm et arcvvm. Compvtatio arcvvm non adhibet triangvlvm aeqvilatervm esse: portio cvrva taeniae tensae circa tres tvbos aeqvales semper in svmmam integram circvmferentiam efficit. Pro taenia circiter 61,4 cm metitvr.
Rota dentata in vnoqvoqve saltv per angvlvm contra motvm horologii convertitvr. Demonstrare eam primvm ad positionem initialem redire post saltvs, et in his saltibvs positiones distinctas occvpare. Generalivs: si vnvsqvisqve saltvs est fractio conversionis, cvm et inter se primis, qvot positiones distinctas occvpat?
Indicivm
Ex lemmate de angvlis coterminalibvs saltvs et rotam in eadem positione relinqvvnt si et solvm si est mvltiplvm ipsivs , id est si dividit . Adhibe et inter se primos esse, vt in lectione cvrsvs I de maximo commvni divisore et minimo commvni mvltiplo.
Responsvm
Dvo saltvs eandem positionem dant si et solvm si differentia eorvm est mvltiplvm ipsivs ; generatim rota positiones distinctas occvpat, et ad initialem primvm redit in saltv .
Solvtio explicata
Solvtio
Post saltvs rota per gradvs conversa est. Ex lemmate de angvlis coterminalibvs saltvs et eam in eadem positione relinqvvnt si et solvm si differentia angvlorvm est mvltiplvm integrvm vnivs conversionis; per dividendo, condicio est vt sit mvltiplvm ipsivs .
Nvmervs integer tvm est mvltiplvm ipsivs et ipsivs , qvi inter se primi svnt; ex lemmate de mvltiplis commvnibvs lectionis cvrsvs I de maximo commvni divisore est mvltiplvm ipsivs , et est mvltiplvm ipsivs . Vice versa, si , angvli conversionibvs differvnt.
Inter saltvs et nvlla differentia est mvltiplvm ipsivs : rota positiones distinctas occvpat. In saltv per conversa est, qvinqve integras conversiones, et primvm ad positionem initialem redit; inde easdem positiones eodem ordine iterat.
Generatim, si vnvsqvisqve saltvs est fractio conversionis, saltvs et eandem positionem dant si et solvm si integer est, id est si dividit . Cvm et inter se primis, idem lemma dat dividere , et dividere : rota prorsvs positiones occvpat et ad initialem primvm redit in saltv . Fractio casvm svpra tractatvm dat.
Demonstrare, inter horam 12:00 et horam 12:00 proximam (hac excepta), indices horologii angvlvm rectvm prorsvs vicibvs efficere, et illa momenta invenire.
Indicivm
Notationibvs problematis solvti 5 adhibitis, indices angvlvm rectvm efficivnt cvm differentia coterminalis est cvm vel cvm , id est cvm pro aliqvo nvmero integro .
Responsvm
Momenta svnt qvae infra scripta svnt, in horis post horam 12:00, cvm ; primvm est circa horam 12:16 et inter ea svnt horae 3:00 et 9:00.
Solvtio explicata
Solvtio
Vt in problemate solvto 5, post horas index minvtorvm per gradvs conversvs est et index horarvm per , secvndvm motvm horologii ab hora 12:00; differentia positionvm eorvm est gradvs.
Indices angvlvm rectvm efficivnt si et solvm si illa differentia coterminalis est cvm vel cvm , id est si est vel pro aliqvo nvmero integro . Dvae familiae simvl svnt nvmeri : valores pares ipsivs primam dant, impares alteram.
Solvendo pro et fractionem per simplificando momenta obtinentvr.
Condicio aeqvivalet ipsi , id est ipsi : svnt prorsvs momenta, distincta qvia cvm crescit. Cvm obtinetvr , circiter 16 minvta et 22 secvnda; cvm et , horae 3:00 et 9:00. Positiones respondentes indicis horarvm, gradvs, in orbe horologii aeqvaliter distribvtae svnt.
Hac lectione angvli mensi et in plano collocati svnt. In proxima lectione, de rationibvs trigonometricis, coordinatae pvncti circvmferentiae vnitariae cosinvm et sinvm cvivslibet angvli definient, et redvctio ad primam conversionem et angvli coterminales periodicitatem eorvm explicabvnt.