Ad argvmentvm transi
Topos Uranos

Svmmarivm

Haec lectio notationem positionalem tractat, in qva valor cvivsqve digiti a loco qvem obtinet pendet. Demonstrat omnem nvmervm natvralem in qvalibet basi b≥2b \geq 2 vno tantvm modo scribi, ratione qvae in dividendo per basim itervm atqve itervm consistit, et docet qvomodo nvmeri inter basim 1010 et bases 22, 88 et 1616 convertantvr, atqve inter has vltimas digitis binariis conivngendis. Ostendit additionem et mvltiplicationem in qvalibet basi iisdem regvlis ac in basi 1010 compvtari, exponit cvr criteria divisibilitatis valeant eaqve ad alias bases extendit, et nota de historia nvmerationis deqve vsv basis 22 in compvtatris conclvditvr.

Proposita discendi

  1. Notationem positionalem interpretari et valorem nvmeri in qvalibet basi scripti compvtare.
  2. Exsistentiam et vnicitatem repraesentationis in basi bb demonstrare, eamqve divisionibvs continvatis invenire.
  3. Nvmeros inter bases 22, 88, 1010 et 1616 convertere, et in basi 22 addere et mvltiplicare.
  4. Criteria divisibilitatis per b−1b - 1 et per b+1b + 1 in basi bb ivstificare, eaqve in basi 1010 et in aliis basibvs adhibere.

Notatio positionalis

Cvm 20252025 scribimvs, non qvattvor digiti addvntvr, sed qvisqve per potentiam ipsivs 1010 mvltiplicatvr qvae a loco eivs pendet: prior 22 dvo milia valet; alter, dvas decades. Digitvs 00 significat nvllas esse centvrias et, locvm svvm obtinendo, ceteros in loco sibi debito retinet.

2025=2⋅103+0⋅102+2⋅10+52025 = 2 \cdot 10^3 + 0 \cdot 10^2 + 2 \cdot 10 + 5

Hoc principivm, qvod notatio positionalis appellatvr, a nvmero 1010 non pendet. Si b≥2b \geq 2 nvmervs natvralis est, qvi basis appellatvr, digiti in basi bb svnt nvmeri 0,1,…,b−10, 1, \ldots, b - 1, et series digitorvm ak,ak−1,…,a1,a0a_k, a_{k-1}, \ldots, a_1, a_0, cvm ak≠0a_k \neq 0, hvnc nvmervm repraesentat:

n=akbk+ak−1bk−1+⋯+a1b+a0n = a_k b^k + a_{k-1} b^{k-1} + \cdots + a_1 b + a_0

Digiti alivs ivxta alivm scribvntvr, a sinistra ad dextram, et basis vt index inferior indicatvr: exempli gratia, 341253412_5 est nvmervs qvi in basi 55 digitis 33, 44, 11 et 22 scribitvr, et legitvr «34123412 in basi 55». Dicitvr aia_i locvm ii obtinere, a dextra nvmeratvm ab 00 incipiendo. Sine indice, nvmervs in basi 1010 scriptvs est. In basi 22 dvo tantvm digiti svnt, 00 et 11, qvi bit appellantvr; in basi 1616 sedecim reqvirvntvr, et decem digitis vsitatis litterae A, B, C, D, E et F addvntvr, qvae 1010, 1111, 1212, 1313, 1414 et 1515 valent.

Iam vero valor nvmeri in basi bb scripti compvtari potest bb vt factorem commvnem itervm atqve itervm extrahendo, qvo potentiae compvtandae vitantvr: haec est regvla Horneri.

LemmaRegvla Horneri

Pro omni kk et omnibvs nvmeris a0,a1,…,aka_0, a_1, \ldots, a_k, svmma prodvctorvm aibia_i b^i obtinetvr a aka_k incipiendo et kk vicibvs operationem iterando qva per bb mvltiplicatvr et coefficiens proximvs additvr.

akbk+ak−1bk−1+⋯+a1b+a0=(⋯((akb+ak−1)b+ak−2)⋯ )b+a0a_k b^k + a_{k-1} b^{k-1} + \cdots + a_1 b + a_0 = (\cdots((a_k b + a_{k-1}) b + a_{k-2}) \cdots) b + a_0

Demonstratio est indvctio in kk qvae sola distribvtivitate vtitvr. Expressio est valor in x=bx = b polynomii akxk+⋯+a1x+a0a_k x^k + \cdots + a_1 x + a_0, et lectio de algebra polynomiorvm ad eam redibit.

Demonstratio

  1. a0=a0a_0 = a_0

    Gradvs initialis: pro k=0k = 0, ambo membra ad a0a_0 redigvntvr, qvia regvla nvllam operationem efficit.

  2. ckbk+⋯+c1b+c0=(⋯(ckb+ck−1)⋯ )b+c0\dato{h}{c_k b^k + \cdots + c_1 b + c_0 = (\cdots(c_k b + c_{k-1}) \cdots) b + c_0}

    Hypothesis indvctionis: regvla valet pro omni svmma k+1k + 1 terminorvm, coefficientibvs qvibvslibet, qvae vsqve ad potentiam bkb^k pertinet.

  3. ak+1bk+1+⋯+a1b+a0=(ak+1bk+⋯+a2b+a1) b+a0a_{k+1} b^{k+1} + \cdots + a_1 b + a_0 = \resaltar{(a_{k+1} b^k + \cdots + a_2 b + a_1)} \, b + a_0

    Sit svmma qvae vsqve ad bk+1b^{k+1} pertinet. Per distribvtivitatem, bb vt factor commvnis ex omnibvs terminis praeter vltimvm extrahitvr.

  4. ak+1bk+1+⋯+a1b+a0=((⋯(ak+1b+ak)⋯ )b+a1) b+a0a_{k+1} b^{k+1} + \cdots + a_1 b + a_0 = \resaltar{((\cdots(a_{k+1} b + a_k) \cdots) b + a_1)} \, b + a_0

    Parenthesis formam hypothesis indvctionis habet, cvm coefficientibvs ci=ai+1c_i = a_{i+1}; regvla scribitvr, et eam per bb mvltiplicando et a0a_0 addendo regvla pro k+1k + 1 obtinetvr. Per principivm indvctionis, pro omni kk valet.

ExemplvmValor nvmeri in basi 5 scripti

Nvmervm compvtare qvi in basi 55 scribitvr 341253412_5, dvobvs modis: valores locorvm addendo et regvla Horneri.

Demonstratio

  1. 34125=3⋅53+4⋅52+1⋅5+23412_5 = \resaltar{3} \cdot 5^3 + \resaltar{4} \cdot 5^2 + \resaltar{1} \cdot 5 + \resaltar{2}

    Qvisqve digitvs per potentiam ipsivs 55 mvltiplicatvr qvae loco eivs respondet: 535^3, 525^2, 55 et 11.

  2. 3⋅125+4⋅25+1⋅5+2=375+100+5+2=4823 \cdot \resaltar{125} + 4 \cdot \resaltar{25} + 1 \cdot 5 + 2 = \resaltar{375} + \resaltar{100} + 5 + 2 = \dato{v}{482}

    Potentias et prodvcta compvtamvs, et addimvs.

  3. 34125=((3⋅5+4)⋅5+1)⋅5+23412_5 = \resaltar{((3 \cdot 5 + 4) \cdot 5 + 1)} \cdot 5 + 2

    Regvla Horneri 55 vt factorem commvnem ex tribvs terminis primis extrahimvs, deinde ex dvobvs primis parenthesis.

  4. 3⋅5+4=19,19⋅5+1=96,96⋅5+2=482\resaltar{3 \cdot 5 + 4} = 19, \quad \resaltar{19 \cdot 5 + 1} = 96, \quad \resaltar{96 \cdot 5 + 2} = \resaltar{482}

    Ab interiore ad exteriora compvtatvr: qvisqve exitvs per basim mvltiplicatvr eiqve digitvs proximvs additvr. Idem valor obtinetvr, sine vlla potentia.