Μετάβαση στο περιεχόμενο
Topos Uranos

Παράγουσες και τεχνικές ολοκλήρωσης: εισαγωγή

Περίληψη

Αυτό το μάθημα ανοίγει την πρώτη ενότητα του κύκλου μαθημάτων, η οποία διατρέχει αντίστροφα τον δρόμο του Λογισμού I: δεδομένης μιας συνάρτησης, ζητούνται οι συναρτήσεις των οποίων η παράγωγος είναι αυτή. Παρουσιάζει τη διαδρομή της ενότητας, που θεμελιώνεται σε ένα μόνο πόρισμα του Λογισμού I, εκείνο των συναρτήσεων με την ίδια παράγωγο, και της οποίας οι τεχνικές είναι ισάριθμα θεωρήματα που αποδεικνύονται με παραγώγιση: η αλλαγή μεταβλητής αντιστρέφει τον κανόνα της αλυσίδας, η ολοκλήρωση κατά παράγοντες αντιστρέφει τον κανόνα του γινομένου, και οι οικογένειες ολοκληρωτέων συναρτήσεων (τριγωνομετρικές, με ρίζες δευτέρου βαθμού, ρητές, ρητοποιήσιμες) ανάγονται σε αυτές. Ανασυνθέτει την ιστορία αυτών των τεχνικών, από τα ρέοντα μεγέθη του Νεύτωνα και το σύμβολο του Λάιμπνιτς ως τις εργασίες των Οστρογκράντσκι, Τσεμπίσεφ και Ερμίτ τον 19ο αιώνα· διατυπώνει το πρόβλημα που τη διατρέχει, να γραφτεί μια παράγουσα με γνωστές συναρτήσεις, και δείχνει με ένα παράδειγμα ότι η παραγώγιση δεν βγαίνει έξω από τις ρητές συναρτήσεις, ενώ η ολοκλήρωση βγαίνει. Κλείνει επισημαίνοντας τη θέση της ενότητας στον κύκλο μαθημάτων και πού χρησιμοποιούνται οι παράγουσες σε άλλους κύκλους μαθημάτων του ιστότοπου και στην επιστήμη και την τεχνική.

Μαθησιακοί στόχοι

  1. Να περιγράφει τη διαδρομή της ενότητας και να εξηγεί τι αποδεικνύει κάθε μάθημα και ποιο αποτέλεσμα του Λογισμού I ή της Άλγεβρας και γεωμετρίας χρησιμοποιεί.
  2. Να εξηγεί γιατί μια παράγουσα είναι ορισμένη μόνο κατά μια σταθερά σε κάθε διάστημα, γιατί δεν έχει κάθε συνάρτηση παράγουσα και γιατί η ολοκλήρωση αναγκάζει να βγούμε από την οικογένεια συναρτήσεων της ολοκληρωτέας.
  3. Να τοποθετεί στο ιστορικό τους πλαίσιο τις τεχνικές της ενότητας, από τον Νεύτωνα και τον Λάιμπνιτς ως τους Οστρογκράντσκι, Τσεμπίσεφ και Ερμίτ, και να διακρίνει τη σειρά με την οποία ανακαλύφθηκαν από τη σειρά με την οποία αποδεικνύονται.
  4. Να επισημαίνει τη θέση της ενότητας στον κύκλο μαθημάτων και πού παρεμβαίνουν οι παράγουσες σε άλλους κύκλους μαθημάτων και σε επιστημονικές και τεχνικές εφαρμογές.

Αρχική αξιολόγηση

Πριν διατρέξουμε την ενότητα, αξίζει να μετρήσουμε το σημείο εκκίνησης. Αυτή η αυτοαξιολόγηση δεν βαθμολογείται: χρησιμεύει για να ξέρουμε πού να σταθούμε. Οι επτά πρώτες ερωτήσεις αφορούν, με τη σειρά, τα επτά μαθήματα περιεχομένου της ενότητας, μία για το καθένα, και μετρούν μια δεξιότητα (την επιλογή μιας τεχνικής, τον καθορισμό του διαστήματος στο οποίο ισχύει μια παράγουσα, την αναγνώριση ενός τυπικού λάθους), όχι μια διατύπωση που απομνημονεύεται· οι ίδιες δεξιότητες μετρώνται ξανά στο τέλος, στο μάθημα της σύνθεσης, με άλλα δεδομένα. Οι πέντε τελευταίες ελέγχουν όσα η ενότητα θεωρεί γνωστά από τον Λογισμό I και από την Άλγεβρα και γεωμετρία: τη μηδενική παράγωγο σε διάστημα, τον κανόνα της αλυσίδας, την παράγωγο της αντίστροφης συνάρτησης, τα απλά κλάσματα και την αντικατάσταση με την εφαπτομένη της μισής γωνίας.

Αρχική αξιολόγηση

Πριν ξεκινήσεις την ενότητα, μέτρησε το σημείο εκκίνησής σου. Είναι μια σύντομη αυτοαξιολόγηση: δεν βαθμολογείται και το αποτέλεσμα αποθηκεύεται μόνο στον περιηγητή σου.

  1. Ερώτηση 1Μια συνάρτηση FF είναι παραγωγίσιμη στο R∖{0}\mathbb{R} \setminus \{0\}, με F′(x)=2x3F'(x) = \frac{2}{x^3} για κάθε x≠0x \neq 0, και F(1)=1F(1) = 1. Τι μπορεί να εξασφαλιστεί για το F(−1)F(-1);

  2. Ερώτηση 2Να υπολογιστεί το ∫x1+x4 dx\int \frac{x}{1 + x^4} \, \mathrm{d}x στο R\mathbb{R}.

  3. Ερώτηση 3Να υπολογιστεί το ∫x2ln⁡x dx\int x^2 \ln x \, \mathrm{d}x στο (0,∞)\ioo{0}{\infty}.

  4. Ερώτηση 4Να υπολογιστεί το ∫sin⁡2xcos⁡2x dx\int \sin^2 x \cos^2 x \, \mathrm{d}x στο R\mathbb{R}.

  5. Ερώτηση 5Ποια από αυτές τις συναρτήσεις είναι παράγουσα της 1x2x2−4\frac{1}{x^2 \sqrt{x^2 - 4}} στο (−∞,−2)\ioo{-\infty}{-2};

  6. Ερώτηση 6Να υπολογιστεί το ∫2x2+x+1x3+x dx\int \frac{2x^2 + x + 1}{x^3 + x} \, \mathrm{d}x, μαζί με τα διαστήματα στα οποία ισχύει.

  7. Ερώτηση 7Να υπολογιστεί το ∫cos⁡xsin⁡2x+4 dx\int \frac{\cos x}{\sin^2 x + 4} \, \mathrm{d}x.

  8. Ερώτηση 8Από προηγούμενες ενότητεςΤι μπορεί να εξασφαλιστεί για τη συνάρτηση f(x)=arctan⁡x+arctan⁡1xf(x) = \arctan x + \arctan \frac{1}{x}, που ορίζεται στο R∖{0}\mathbb{R} \setminus \{0\};

  9. Ερώτηση 9Από προηγούμενες ενότητεςΝα υπολογιστεί η παράγωγος της f(x)=ln⁡(x+x2+1)f(x) = \ln\left(x + \sqrt{x^2 + 1}\right) στο R\mathbb{R}.

  10. Ερώτηση 10Από προηγούμενες ενότητεςΝα υπολογιστεί η παράγωγος της f(x)=arcsin⁡x2f(x) = \arcsin \frac{x}{2} στο (−2,2)\ioo{-2}{2}.

  11. Ερώτηση 11Από προηγούμενες ενότητεςΠοια είναι η ανάλυση σε απλά κλάσματα του 5x−1x2−1\frac{5x - 1}{x^2 - 1};

  12. Ερώτηση 12Από προηγούμενες ενότητεςΑν το θ\theta δεν είναι περιττό πολλαπλάσιο του π\pi και t=tan⁡θ2t = \tan \frac{\theta}{2}, πόσο είναι το cos⁡θ\cos \theta;

Τα περιεχόμενα της ενότητας

Ο Λογισμός I απέδειξε όλους τους κανόνες παραγώγισης: τον κανόνα του αθροίσματος και του γινομένου, τον κανόνα της αλυσίδας, τον κανόνα της αντίστροφης συνάρτησης, και τις παραγώγους των στοιχειωδών συναρτήσεων. Η τελευταία του ενότητα άφησε, επιπλέον, το πόρισμα που στηρίζει την παρούσα: δύο συναρτήσεις με την ίδια παράγωγο σε ένα διάστημα διαφέρουν κατά μια σταθερά. Αυτή η ενότητα διατρέχει αυτούς τους κανόνες αντίστροφα. Κάθε τεχνική ολοκλήρωσης είναι ένα θεώρημα του οποίου η απόδειξη συνίσταται στην παραγώγιση του αποτελέσματος, και οι αποδείξεις παραπέμπουν στους κανόνες του Λογισμού I αντί να τους ξαναποδεικνύουν. Όσα η Άλγεβρα και γεωμετρία δέχτηκε χωρίς απόδειξη για τα απλά κλάσματα με τετραγωνικούς παράγοντες αποδεικνύονται εδώ. Σε όλη την ενότητα, μια παράγουσα δίνεται μαζί με το διάστημα στο οποίο ισχύει, και το ορισμένο ολοκλήρωμα, με τα εμβαδά και τα αθροίσματά του, δεν υπάρχει ακόμη. Τα μαθήματα ακολουθούν αυτή τη σειρά:

  1. Παράγουσες και αόριστο ολοκλήρωμα: ορίζεται η παράγουσα μιας συνάρτησης σε ένα διάστημα και αποδεικνύεται, με το πόρισμα των συναρτήσεων με την ίδια παράγωγο, ότι δύο παράγουσες διαφέρουν κατά μια σταθερά· σε ένα πεδίο ορισμού που δεν είναι διάστημα, υπάρχει μία σταθερά για κάθε διάστημα. Το μάθημα καθορίζει τη σημασία της ∫f(x) dx=F(x)+C\int f(x) \, \mathrm{d}x = F(x) + C ως ισότητας ανάμεσα σε οικογένειες, αποδεικνύει με παραγώγιση τον πίνακα των άμεσων παραγουσών και τη γραμμικότητα, και δείχνει με το θεώρημα του Νταρμπού ότι η συνάρτηση πρόσημο δεν έχει παράγουσα στην ευθεία.
  2. Ολοκλήρωση με αλλαγή μεταβλητής: αντιστρέφει τον κανόνα της αλυσίδας· αν η FF είναι παράγουσα της ff, τότε η F(g(x))F\left(g(x)\right) είναι παράγουσα της f(g(x))g′(x)f\left(g(x)\right) g'(x). Το θεώρημα δικαιολογεί τον συμβολισμό du=g′(x) dx\mathrm{d}u = g'(x) \, \mathrm{d}x, δίνει τη γραμμική αλλαγή μεταβλητής και τις μορφές g′g\frac{g'}{g}, (g(x))rg′(x)\left(g(x)\right)^r g'(x) και eg(x)g′(x)e^{g(x)} g'(x), και συμπληρώνεται με την αλλαγή μέσω της αντίστροφης συνάρτησης, x=h(t)x = h(t), που απαιτεί παράγωγο χωρίς ρίζες για να επιστρέψουμε στην αρχική μεταβλητή.
  3. Ολοκλήρωση κατά παράγοντες: αντιστρέφει τον κανόνα του γινομένου και ανταλλάσσει ένα πρόβλημα με ένα άλλο· επαναλαμβανόμενη, δίνει την πινακοειδή μέθοδο, που αποδεικνύεται με επαγωγή, τα κυκλικά ολοκληρώματα και τους αναγωγικούς τύπους, ανάμεσά τους εκείνον των δυνάμεων της 1a2+x2\frac{1}{a^2 + x^2}· με το θεώρημα μέσης τιμής, δίνει επίσης την παράγουσα μιας αντίστροφης συνάρτησης.
  4. Τριγωνομετρικά ολοκληρώματα: ανάγονται στην αλλαγή μεταβλητής και στις ταυτότητες· ένας περιττός εκθέτης διαχωρίζεται ως παράγωγος του άλλου παράγοντα, και οι άρτιοι εκθέτες υποβιβάζονται με τους τύπους αποτετραγωνισμού. Το μάθημα αποδεικνύει την παράγουσα της τέμνουσας, με τη σταθερά της σε κάθε διάστημα, και εξετάζει τις δυνάμεις της εφαπτομένης και της τέμνουσας και τα γινόμενα ημιτόνων και συνημιτόνων.
  5. Τριγωνομετρικές και υπερβολικές αντικαταστάσεις: είναι περιπτώσεις της αλλαγής μέσω της αντίστροφης συνάρτησης που μετατρέπουν τις ρίζες a2−x2\sqrt{a^2 - x^2}, a2+x2\sqrt{a^2 + x^2} και x2−a2\sqrt{x^2 - a^2} σε εκφράσεις χωρίς ρίζα· το μάθημα επιλέγει το διάστημα της νέας μεταβλητής ώστε η αντικατάσταση να είναι αντιστρέψιμη και το πρόσημο της ρίζας γνωστό, συγκρίνει την τριγωνομετρική εκδοχή με την υπερβολική και ανάγει με συμπλήρωση τετραγώνου οποιαδήποτε ρίζα πολυωνύμου δευτέρου βαθμού με μη μηδενική διακρίνουσα σε μία από τις τρεις.
  6. Ολοκλήρωση ρητών συναρτήσεων: αποδεικνύει την ταυτότητα του Μπεζού για πολυώνυμα και, με αυτήν, την ύπαρξη και τη μοναδικότητα της ανάλυσης σε απλά κλάσματα, και με τετραγωνικούς παράγοντες· από αυτήν προκύπτει ότι κάθε ρητή συνάρτηση έχει, σε κάθε διάστημα χωρίς ρίζες του παρονομαστή, μια παράγουσα που σχηματίζεται από μια ρητή συνάρτηση, λογαρίθμους και τοξεφαπτομένες. Το θεμελιώδες θεώρημα της άλγεβρας χρησιμοποιείται χωρίς απόδειξη, όπως στην Άλγεβρα και γεωμετρία, και θα αποδειχθεί στην ενότητα για τις ακολουθίες. Το μάθημα κλείνει με τη μέθοδο Ερμίτ-Οστρογκράντσκι, που βρίσκει το ρητό μέρος της παράγουσας χωρίς να είναι γνωστές οι ρίζες του παρονομαστή.
  7. Ολοκλήρωση με ρητοποίηση: μετατρέπει άλλες οικογένειες σε ρητές συναρτήσεις μιας νέας μεταβλητής· τις ρητές συναρτήσεις του ημιτόνου και του συνημιτόνου, με την εφαπτομένη της μισής γωνίας ή, αν το επιτρέπει η αρτιότητα, με συντομότερες αντικαταστάσεις, και με τη συγκόλληση των παραγουσών γειτονικών διαστημάτων· όσες περιέχουν τη ρίζα μιας ομογραφικής συνάρτησης· όσες περιέχουν τη ρίζα ενός πολυωνύμου δευτέρου βαθμού, με τις τρεις αντικαταστάσεις του Όιλερ· και τα διαφορικά διώνυμα, στις τρεις περιπτώσεις του Τσεμπίσεφ.

Η ενότητα κλείνει με το μάθημα σύνθεσης και προκλήσεων, που συγκεντρώνει όσα επιτεύχθηκαν σε μια αποδεικτική αλυσίδα, επαναλαμβάνει στην τελική αξιολόγησή του τις δεξιότητες της αρχικής αξιολόγησης και προτείνει δέκα προβλήματα μεγαλύτερης δυσκολίας.

Το ιστορικό υπόβαθρο

Η σειρά της ενότητας δεν είναι η σειρά της ιστορίας. Οι τετραγωνισμοί, δηλαδή ο υπολογισμός εμβαδών που περικλείονται από καμπύλες, ασκούνταν από την αρχαιότητα, με τη μέθοδο της εξάντλησης του Ευδόξου και του Αρχιμήδη· και όταν ο Νεύτων και ο Λάιμπνιτς αναγνώρισαν ότι το πρόβλημα των τετραγωνισμών είναι το αντίστροφο εκείνου των εφαπτομένων, η ολοκλήρωση έγινε, για περισσότερο από έναν αιώνα, η τέχνη της εύρεσης παραγουσών. Αυτή η ενότητα ακολουθεί τη δεύτερη ιδέα, που μετατρέπει κάθε κανόνα παραγώγισης σε τεχνική ολοκλήρωσης· το ολοκλήρωμα ως εμβαδόν και ως όριο αθροισμάτων θα έρθει στην ενότητα 3, και το θεμελιώδες θεώρημα του απειροστικού λογισμού θα δείξει εκεί ότι οι δύο ιδέες συμπίπτουν.

Ρέοντα μεγέθη και ροές

Ο Ισαάκ Νεύτων συνέταξε τον Οκτώβριο του 1666 μια πραγματεία για τις ροές. Ονόμαζε ρέοντα μεγέθη τις ποσότητες που ρέουν με τον χρόνο, όπως οι συντεταγμένες xx και yy ενός σημείου που διατρέχει μια καμπύλη, και ροές τις ταχύτητες με τις οποίες μεταβάλλονται, αυτό που σήμερα είναι οι παράγωγοί τους ως προς τον χρόνο. Σε εκείνη την πραγματεία θέτει ήδη το αντίστροφο πρόβλημα: δεδομένης της σχέσης ανάμεσα στο xx και στον λόγο των ροών, που είναι η κλίση της καμπύλης, να βρεθεί το yy· και το λύνει διατρέχοντας αντίστροφα τους κανόνες της παραγώγισης. Η Μέθοδος των ροών και των άπειρων σειρών, γραμμένη το 1671, εκδόθηκε μόλις το 1736, σε αγγλική μετάφραση. Για τον Νεύτωνα, λοιπόν, η εύρεση ενός ρέοντος μεγέθους από τη ροή του ήταν ακριβώς αυτό που η ενότητα αυτή ονομάζει εύρεση παράγουσας.

Το σύμβολο του Λάιμπνιτς

Ο Γκότφριντ Βίλχελμ Λάιμπνιτς έφτασε στον ίδιο λογισμό από άλλον δρόμο, εκείνον των αθροισμάτων διαφορών. Στα χειρόγραφά του του Οκτωβρίου και του Νοεμβρίου του 1675 αντικατέστησε τη συντομογραφία omn., από το omnia («όλες»), που έθετε μπροστά από την τεταγμένη μιας καμπύλης για να δηλώσει το άθροισμα όλων των τεταγμένων, με ένα επίμηκες s, το αρχικό γράμμα του summa: είναι το σύμβολο ∫\int, που μαζί με το d\mathrm{d} των διαφορών έδωσε τον συμβολισμό ∫f(x) dx\int f(x) \, \mathrm{d}x. Ο Λάιμπνιτς δημοσίευσε τον διαφορικό του λογισμό στα Acta Eruditorum το 1684, και το σύμβολο ∫\int εμφανίστηκε τυπωμένο για πρώτη φορά τον Ιούνιο του 1686, σε ένα άρθρο του ίδιου περιοδικού για την κρυμμένη γεωμετρία και την ανάλυση των αδιαιρέτων και των απείρων. Ο Λάιμπνιτς ονόμαζε αυτό το μέρος του λογισμού calculus summatorius· το όνομα ολοκληρωτικός λογισμός το πρότεινε ο Γιάκομπ Μπερνούλι το 1690. Το σύμβολο διατηρεί έτσι το ίχνος του αθροίσματος, αν και σε αυτή την ενότητα δηλώνει μια οικογένεια παραγουσών: το θεμελιώδες θεώρημα της ενότητας 3 θα δικαιολογήσει τη χρήση του ίδιου συμβόλου και για τα δύο.

Τα ρητά κλάσματα

Ο Γιόχαν Μπερνούλι, μικρότερος αδελφός του Γιάκομπ, αντιλαμβανόταν την ολοκλήρωση απλώς ως την αντίστροφη πράξη της παραγώγισης, την ίδια οπτική με αυτή την ενότητα. Το 1702, ο ίδιος, στα υπομνήματα της Ακαδημίας Επιστημών του Παρισιού, και ο Λάιμπνιτς, στα Acta Eruditorum, έδειξαν ανεξάρτητα ο ένας από τον άλλον ότι μια ρητή συνάρτηση ολοκληρώνεται με ανάλυση σε απλά κλάσματα, των οποίων οι παράγουσες είναι λογάριθμοι και τοξεφαπτομένες· στη γλώσσα της εποχής, ανάγονται στον τετραγωνισμό της υπερβολής και σε εκείνον του κύκλου. Η δυσκολία βρισκόταν στην παραγοντοποίηση του παρονομαστή. Ο Λάιμπνιτς πίστεψε ότι το x4+a4x^4 + a^4 δεν μπορούσε να αναλυθεί σε δύο πραγματικούς παράγοντες δευτέρου βαθμού, και συμπέρανε ότι ο αντίστροφός του απαιτούσε τετραγωνισμό άλλου είδους· αρκεί όμως να συμπληρωθεί το τετράγωνο:

x4+a4=(x2+a2)2−2a2x2=(x2+ax2+a2)(x2−ax2+a2)x^4 + a^4 = \left(x^2 + a^2\right)^2 - 2a^2 x^2 = \left(x^2 + a x \sqrt{2} + a^2\right)\left(x^2 - a x \sqrt{2} + a^2\right)

Το μάθημα για την ολοκλήρωση ρητών συναρτήσεων χρησιμοποιεί αυτή την παραγοντοποίηση, και την εγγύηση ότι μια τέτοια παραγοντοποίηση υπάρχει πάντοτε τη δίνει το θεμελιώδες θεώρημα της άλγεβρας, που σε αυτή την ενότητα γίνεται δεκτό χωρίς απόδειξη.

Η πραγματεία του Όιλερ

Ο Λέοναρντ Όιλερ συγκέντρωσε τις μεθόδους του αιώνα στα Θεμέλια του ολοκληρωτικού λογισμού, που εκδόθηκαν στην Αγία Πετρούπολη σε τρεις τόμους, από το 1768 ως το 1770. Το έργο μελετά συστηματικά ποια ολοκληρώματα μπορούν να εκφραστούν με τις στοιχειώδεις συναρτήσεις, και εξετάζει επίσης τις διαφορικές εξισώσεις, με τις οποίες αυτός ο κύκλος μαθημάτων δεν ασχολείται. Οι αντικαταστάσεις που ρητοποιούν τις συναρτήσεις του xx και της ax2+bx+c\sqrt{ax^2 + bx + c} φέρουν σήμερα το όνομά του, και το μάθημα για τη ρητοποίηση τις αποδεικνύει με τις συνθήκες που απαιτεί καθεμία.

Ποιες παράγουσες μπορούν να γραφτούν

Ο 19ος αιώνας μετέτρεψε τις τεχνικές σε θεωρήματα για το τι μπορεί και τι δεν μπορεί να ολοκληρωθεί. Ο Ζοζέφ Λιουβίλ εγκαινίασε στα υπομνήματά του του 1833 τη θεωρία που επιτρέπει να αποδειχθεί ότι ορισμένες παράγουσες, όπως εκείνες της e−x2e^{-x^2}, δεν γράφονται με τις στοιχειώδεις συναρτήσεις. Ο Μιχαήλ Οστρογκράντσκι δημοσίευσε το 1845, στο δελτίο της Ακαδημίας Επιστημών της Αγίας Πετρούπολης, μια μέθοδο για την εύρεση του ρητού μέρους της παράγουσας μιας ρητής συνάρτησης χωρίς την εύρεση των ριζών του παρονομαστή, και ο Σαρλ Ερμίτ επανήλθε σε αυτήν το 1872, σε ένα άρθρο για την ολοκλήρωση των ρητών κλασμάτων που δημοσιεύθηκε στα Νέα χρονικά μαθηματικών· γι' αυτό η μέθοδος φέρει τα δύο ονόματα. Ο Παφνούτι Τσεμπίσεφ δημοσίευσε το 1853, στο Περιοδικό καθαρών και εφαρμοσμένων μαθηματικών του Λιουβίλ, μια μελέτη για την ολοκλήρωση των άρρητων διαφορικών, στην οποία απέδειξε ότι η παράγουσα ενός διαφορικού διωνύμου xm(a+bxn)px^m \left(a + b x^n\right)^p, με ρητούς εκθέτες, είναι στοιχειώδης μόνο σε τρεις περιπτώσεις, εκείνες που μελετά το μάθημα για τη ρητοποίηση. Η ενότητα αποδεικνύει το κατασκευαστικό μισό αυτών των αποτελεσμάτων, ότι σε κάθε περίπτωση η παράγουσα υπάρχει και βρίσκεται· το αρνητικό μισό, ότι έξω από αυτές δεν είναι στοιχειώδης, το αναφέρει ως γεγονός.

Το πρόβλημα από το οποίο γεννήθηκε η έννοια

Η ολοκλήρωση είναι η αντίστροφη διαδρομή της παραγώγισης, και ο δρόμος της επιστροφής θέτει δύο ερωτήματα που ο δρόμος της μετάβασης δεν έθετε. Το πρώτο είναι αν υπάρχει παράγουσα και πόσες υπάρχουν: το μάθημα για τις παράγουσες απαντά ότι σε ένα διάστημα υπάρχει μια οικογένεια που διαφέρει κατά σταθερές, και ότι υπάρχουν συναρτήσεις, όπως η συνάρτηση πρόσημο, που δεν έχουν καμία· ότι κάθε συνεχής συνάρτηση έχει παράγουσα είναι το θεμελιώδες θεώρημα του απειροστικού λογισμού, της ενότητας 3. Το δεύτερο είναι αν η παράγουσα μπορεί να γραφτεί με γνωστές συναρτήσεις. Κατά την παραγώγιση δεν χρειάζεται να βγούμε από την οικογένεια της συνάρτησης: η παράγωγος ενός πολυωνύμου είναι πολυώνυμο, και από το πόρισμα της παραγώγου πολυωνύμου και ρητής συνάρτησης, του μαθήματος για τους κανόνες παραγώγισης, η παράγωγος μιας ρητής συνάρτησης είναι ρητή. Κατά την ολοκλήρωση, αντίθετα, χρειάζεται, και το παράδειγμα που ακολουθεί το αποδεικνύει με την απλούστερη ρητή ολοκληρωτέα που δεν έχει ρητή παράγουσα.

ΠαράδειγμαΜια ρητή συνάρτηση χωρίς ρητή παράγουσα

Ας θεωρήσουμε την f(x)=11+x2f(x) = \frac{1}{1 + x^2}, ορισμένη στο R\mathbb{R}. Το σχήμα δείχνει τη συνάρτηση, τις παράγουσές της, τις ασύμπτωτες αυτών και, στο τέλος, μια ρητή συνάρτηση με πεπερασμένο όριο στο άπειρο.

Απόδειξη

  1. (arctan⁡x)′=11+x2,x∈R\left(\arctan x\right)' = \frac{1}{1 + x^2}, \qquad x \in \mathbb{R}

    Η συνάρτηση ff είναι ρητή, και ο παρονομαστής της δεν μηδενίζεται. Από την πρόταση των παραγουσών των εκθετικών και των τριγωνομετρικών συναρτήσεων, του μαθήματος για τις παράγουσες, η τοξεφαπτομένη είναι παράγουσα της ff στο R\mathbb{R}.

  2. R(x)=arctan⁡x+C,x∈RR(x) = \arctan x + \dato{c}{C}, \qquad x \in \mathbb{R}

    Ας υποθέσουμε ότι μια ρητή συνάρτηση R=PQR = \frac{P}{Q}, με το QQ χωρίς πραγματικές ρίζες, ήταν παράγουσα της ff στο R\mathbb{R}. Από το θεώρημα των παραγουσών μιας συνάρτησης σε διάστημα, διαφέρει από την τοξεφαπτομένη κατά μια σταθερά.

  3. lim⁡x→∞R(x)=π2+C,lim⁡x→−∞R(x)=−π2+C\lim_{x \to \infty} R(x) = \frac{\pi}{2} + C, \qquad \lim_{x \to -\infty} R(x) = -\frac{\pi}{2} + C

    Από το πόρισμα των μονότονων συναρτήσεων στο άπειρο, του μαθήματος για τα όρια όταν η μεταβλητή τείνει στο άπειρο, η τοξεφαπτομένη τείνει στο π2\frac{\pi}{2} στο ∞\infty και στο −π2-\frac{\pi}{2} στο −∞-\infty. Επομένως, η RR έχει στα δύο άκρα πεπερασμένα και διαφορετικά όρια.

  4. π2+C=−π2+C→π=0\frac{\pi}{2} + C = -\frac{\pi}{2} + C \rightarrow \resaltar{\pi = 0}

    Όμως, από το θεώρημα των ρητών συναρτήσεων στο άπειρο, του ίδιου μαθήματος, αν η RR έχει πεπερασμένο όριο στο ∞\infty, ο βαθμός του PP δεν υπερβαίνει τον βαθμό του QQ, και τότε το όριο στο −∞-\infty είναι το ίδιο, το 00 ή το πηλίκο των μεγιστοβάθμιων συντελεστών. Οι δύο ισότητες αντιφάσκουν: καμία παράγουσα της ff στο R\mathbb{R} δεν είναι ρητή.

Αν αυτό ισχύει, η ολοκλήρωση μιας ρητής συνάρτησης αναγκάζει να βγούμε από τις ρητές συναρτήσεις· από αυτό έπεται ότι οι τεχνικές ολοκλήρωσης δεν μπορούν να είναι μόνο κανόνες υπολογισμού, αλλά πρέπει να λένε σε ποια οικογένεια βρίσκεται η παράγουσα. Όμως, για τις ρητές συναρτήσεις η έξοδος είναι σύντομη: το πόρισμα των παραγουσών των ρητών συναρτήσεων, του μαθήματος για την ολοκλήρωσή τους, αποδεικνύει ότι αρκεί να προστεθούν λογάριθμοι και τοξεφαπτομένες, κάτι που είχαν βρει ο Λάιμπνιτς και ο Μπερνούλι. Τα άλλα μαθήματα της ενότητας ανάγουν άλλες οικογένειες σε αυτήν: η αλλαγή μεταβλητής και η ολοκλήρωση κατά παράγοντες μετασχηματίζουν μια ολοκληρωτέα σε άλλη· τα τριγωνομετρικά ολοκληρώματα, οι αντικαταστάσεις των ριζών και η ρητοποίηση οδηγούν, στις περιπτώσεις τους, σε μια ρητή συνάρτηση μιας νέας μεταβλητής. Επομένως, η ενότητα απαντά στο δεύτερο ερώτημα για ευρείες οικογένειες, όχι για όλες: έξω από τις περιπτώσεις του Τσεμπίσεφ, ή για την e−x2e^{-x^2}, η παράγουσα υπάρχει, επειδή η ολοκληρωτέα είναι συνεχής, αλλά δεν γράφεται με τις στοιχειώδεις συναρτήσεις. Άρα το θεμελιώδες θεώρημα του απειροστικού λογισμού και οι αριθμητικές μέθοδοι της ενότητας 4 δεν είναι συμπλήρωμα αυτής της ενότητας, αλλά ό,τι απαντά σε όσα εκείνη δεν φτάνει.

Η σημασία των παραγουσών

Στον κύκλο μαθημάτων

Αυτή η ενότητα στηρίζεται στον Λογισμό I και στην Άλγεβρα και γεωμετρία, και όχι στον υπόλοιπο κύκλο μαθημάτων. Η ενότητα που ακολουθεί, για τις ακολουθίες, προετοιμάζει το ορισμένο ολοκλήρωμα: το ολοκλήρωμα Ρίμαν ορίζεται με αθροίσματα και τα όριά τους, και η ύπαρξή του για τις συνεχείς συναρτήσεις αποδεικνύεται με την ομοιόμορφη συνέχεια, την οποία εκείνη η ενότητα θεμελιώνει με το θεώρημα Μπολτσάνο-Βάιερστρας· η ίδια ενότητα αποδεικνύει το θεμελιώδες θεώρημα της άλγεβρας που εδώ γίνεται δεκτό. Στην ενότητα 3, το θεμελιώδες θεώρημα του απειροστικού λογισμού ενώνει τα δύο ολοκληρώματα: αποδεικνύει ότι κάθε συνεχής συνάρτηση σε ένα διάστημα έχει παράγουσα και ότι το ορισμένο ολοκλήρωμα υπολογίζεται με οποιαδήποτε παράγουσα, και μεταφέρει στο ορισμένο ολοκλήρωμα την αλλαγή μεταβλητής και την ολοκλήρωση κατά παράγοντες· το μάθημα για τις τεχνικές για ορισμένα ολοκληρώματα προσθέτει την αρτιότητα, την περιοδικότητα, την ορθογωνιότητα των ημιτόνων και των συνημιτόνων και τα ολοκληρώματα του Wallis. Τα εμβαδά, οι όγκοι στερεών και το μήκος τόξου της ενότητας 4 απαιτούν παράγουσες των οικογενειών αυτής της ενότητας· το μήκος ενός τόξου παραβολής, για παράδειγμα, οδηγεί στην παράγουσα της a2+x2\sqrt{a^2 + x^2}. Τα γενικευμένα ολοκληρώματα της ενότητας 5 και η συνάρτηση γάμμα υπολογίζονται με παράγουσες και ολοκλήρωση κατά παράγοντες, και στην τελευταία ενότητα οι δυναμοσειρές ολοκληρώνονται όρο προς όρο.

Σε άλλους κύκλους μαθημάτων

Στον Λογισμό III, τα διπλά και τα τριπλά ολοκληρώματα υπολογίζονται ως διαδοχικά ολοκληρώματα, καθένα με μια παράγουσα σε μία μόνο μεταβλητή, και τα ολοκληρώματα πάνω σε καμπύλες ανάγονται σε ολοκληρώματα μιας μεταβλητής με μια αλλαγή μεταβλητής. Στις Βασικές αρχές της μηχανικής, η θέση ενός κινητού είναι παράγουσα της ταχύτητάς του, και η ταχύτητα, παράγουσα της επιτάχυνσής του· η σταθερά που μένει ελεύθερη καθορίζεται από την αρχική κατάσταση, όπως στο πόρισμα της παράγουσας που παίρνει δοσμένη τιμή. Στα Χρηματοοικονομικά μαθηματικά, ο συντελεστής συσσώρευσης ενός κεφαλαίου με μεταβλητό στιγμιαίο επιτόκιο είναι η εκθετική μιας παράγουσας αυτού του επιτοκίου. Στην Ανάλυση δεδομένων με R, η συνάρτηση κατανομής μιας συνεχούς τυχαίας μεταβλητής είναι η παράγουσα της πυκνότητάς της που μηδενίζεται στο αριστερό άκρο· η κανονική πυκνότητα είναι πολλαπλάσιο της e−x22e^{-\frac{x^2}{2}}, της οποίας η παράγουσα δεν είναι στοιχειώδης, και γι' αυτό οι τιμές της υπολογίζονται με αριθμητικές μεθόδους ή αναζητούνται σε πίνακες. Στον Προγραμματισμό σε C++ I προγραμματίζεται η διχοτόμηση, και με τα ίδια εργαλεία μπορούν να προγραμματιστούν αυτές οι αριθμητικές μέθοδοι· η σύγκριση με μια ακριβή παράγουσα, όταν υπάρχει, μετρά το σφάλμα.

Στην επιστήμη και την τεχνική

Πολλά μεγέθη γνωρίζονται από τον ρυθμό μεταβολής τους, και το ίδιο το μέγεθος είναι παράγουσα αυτού του ρυθμού: η ποσότητα νερού σε μια δεξαμενή από την παροχή που μπαίνει και βγαίνει, ο πληθυσμός μιας καλλιέργειας από τον ρυθμό αύξησής του, το συσσωρευμένο φορτίο από το ρεύμα. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η μοναδικότητα κατά μια σταθερά, του μαθήματος για τις παράγουσες, λέει ότι αρκεί ένα δεδομένο, η τιμή σε μια χρονική στιγμή, για να καθοριστεί η παράγουσα. Τα προγράμματα συμβολικού υπολογισμού ολοκληρώνουν ρητές συναρτήσεις με τη μέθοδο Ερμίτ-Οστρογκράντσκι, που αποφεύγει την εύρεση των ριζών του παρονομαστή, και στηρίζονται στη θεωρία που εγκαινίασε ο Λιουβίλ για να αναγνωρίζουν, σε πολλές περιπτώσεις, ότι μια παράγουσα δεν είναι στοιχειώδης· τότε ο υπολογισμός περνά στις αριθμητικές μεθόδους.