Μετάβαση στο περιεχόμενο
Topos Uranos

Περίληψη

Το μάθημα αυτό συγκεντρώνει τις αντικαταστάσεις που μετατρέπουν άλλες οικογένειες ολοκληρωτέων συναρτήσεων σε ρητές συναρτήσεις μιας νέας μεταβλητής, των οποίων τις παράγουσες δίνει πάντοτε το μάθημα για την ολοκλήρωση ρητών συναρτήσεων. Η πρώτη είναι η αντικατάσταση με την εφαπτομένη της μισής γωνίας, t=tan⁡x2t = \tan \frac{x}{2}, που ρητοποιεί κάθε ρητή συνάρτηση του ημιτόνου και του συνημιτόνου σε κάθε διάστημα που περιέχεται μεταξύ δύο διαδοχικών περιττών πολλαπλασίων του π\pi· μελετάται πώς συγκολλώνται οι παράγουσες αυτών των διαστημάτων σε μια παράγουσα σε όλη την ευθεία, και πότε η αρτιότητα της ολοκληρωτέας συνάρτησης επιτρέπει τις συντομότερες αντικαταστάσεις t=sin⁡xt = \sin x, t=cos⁡xt = \cos x και t=tan⁡xt = \tan x. Έπειτα ρητοποιούνται οι ρητές συναρτήσεις του xx και μιας ρίζας ax+bcx+dn\sqrt[n]{\frac{ax + b}{cx + d}}, καθώς και εκείνες του xx και της ax2+bx+c\sqrt{ax^2 + bx + c}, με τις τρεις αντικαταστάσεις του Όιλερ. Το μάθημα κλείνει με τα διαφορικά διώνυμα xm(a+bxn)px^m \left(a + b x^n\right)^p και τις τρεις περιπτώσεις του Τσεμπίσεφ, στις οποίες το ολοκλήρωμα ανάγεται σε ένα από τα προηγηθέντα.

Μαθησιακοί στόχοι

  1. Να ρητοποιεί κανείς μια ρητή συνάρτηση του ημιτόνου και του συνημιτόνου με t=tan⁡x2t = \tan \frac{x}{2}, να αναφέρει τα διαστήματα στα οποία ισχύει η παράγουσα που προκύπτει και να συγκολλά αυτές τις παράγουσες σε μια παράγουσα σε όλη την ευθεία όταν η ολοκληρωτέα συνάρτηση είναι συνεχής.
  2. Να αναγνωρίζει από την αρτιότητα της ολοκληρωτέας συνάρτησης πότε αρκούν οι αντικαταστάσεις t=sin⁡xt = \sin x, t=cos⁡xt = \cos x ή t=tan⁡xt = \tan x, και να αποδεικνύει ότι ρητοποιούν.
  3. Να ρητοποιεί τις ρητές συναρτήσεις του xx και της ax+bcx+dn\sqrt[n]{\frac{ax + b}{cx + d}}, καθώς και εκείνες του xx και της ax2+bx+c\sqrt{ax^2 + bx + c} με την αντικατάσταση του Όιλερ που αντιστοιχεί στους συντελεστές.
  4. Να κρίνει αν ένα διαφορικό διώνυμο βρίσκεται σε μία από τις τρεις περιπτώσεις του Τσεμπίσεφ και, αν βρίσκεται, να βρίσκει την παράγουσά του.

Ρητές συναρτήσεις δύο μεταβλητών

Το μάθημα για την ολοκλήρωση ρητών συναρτήσεων έλυσε πλήρως έναν τύπο ολοκληρωτέων συναρτήσεων: από το πόρισμα των παραγουσών των ρητών συναρτήσεων, κάθε πηλίκο πολυωνύμων έχει παράγουσα σε κάθε διάστημα που δεν περιέχει ρίζες του παρονομαστή του, και η παράγουσα αυτή γράφεται με πολυώνυμα, ρητές συναρτήσεις, λογαρίθμους και τοξεφαπτομένες. Το μάθημα αυτό αναζητεί αντικαταστάσεις που μετατρέπουν άλλες ολοκληρωτέες συναρτήσεις σε ρητές συναρτήσεις της νέας μεταβλητής. Για να τις περιγράψουμε χρειάζεται μία ακόμη έννοια.

ΟρισμόςΡητή συνάρτηση δύο μεταβλητών

Ένα πολυώνυμο δύο μεταβλητών είναι ένα πεπερασμένο άθροισμα όρων της μορφής a uivja \, u^i v^j, με πραγματικό συντελεστή aa και ακέραιους εκθέτες i≥0i \geq 0 και j≥0j \geq 0· ο βαθμός του είναι η μεγαλύτερη τιμή του i+ji + j μεταξύ των όρων με μη μηδενικό συντελεστή. Μια ρητή συνάρτηση δύο μεταβλητών είναι ένα πηλίκο R(u,v)=P(u,v)Q(u,v)R(u, v) = \frac{P(u, v)}{Q(u, v)} δύο πολυωνύμων δύο μεταβλητών, με QQ μη μηδενικό, ορισμένο στα σημεία (u,v)(u, v) στα οποία Q(u,v)≠0Q(u, v) \neq 0.

Για παράδειγμα, οι 12+cos⁡x\frac{1}{2 + \cos x} και sin⁡3x2+cos⁡x\frac{\sin^3 x}{2 + \cos x} είναι της μορφής R(sin⁡x,cos⁡x)R(\sin x, \cos x), με R(u,v)=12+vR(u, v) = \frac{1}{2 + v} και R(u,v)=u32+vR(u, v) = \frac{u^3}{2 + v}. Όλο το μάθημα στηρίζεται στο λήμμα που ακολουθεί: όταν οι δύο μεταβλητές αντικατασταθούν από ρητές συναρτήσεις μιας μεταβλητής tt, προκύπτει μια ρητή συνάρτηση του tt της οποίας ο παρονομαστής δεν μηδενίζεται εκεί όπου όλα είναι ορισμένα.

ΛήμμαΣύνθετες ρητές συναρτήσεις

Έστω R=PQR = \frac{P}{Q} μια ρητή συνάρτηση δύο μεταβλητών, rr και ss δύο ρητές συναρτήσεις μιας μεταβλητής και TT ένα διάστημα στο οποίο οι rr και ss είναι ορισμένες και Q(r(t),s(t))≠0Q\left(r(t), s(t)\right) \neq 0. Τότε υπάρχουν δύο πολυώνυμα AA και BB μιας μεταβλητής, με B(t)≠0B(t) \neq 0 για κάθε tt του TT, τέτοια ώστε R(r(t),s(t))=A(t)B(t)R\left(r(t), s(t)\right) = \frac{A(t)}{B(t)} στο TT. Συνεπώς, η συνάρτηση αυτή έχει παράγουσα στο TT, της μορφής που δίνει το πόρισμα των παραγουσών των ρητών συναρτήσεων. Πολλαπλασιάζονται ο αριθμητής και ο παρονομαστής με μια δύναμη των παρονομαστών των rr και ss που αρκεί για να απαλειφθούν από όλους τους όρους.

Απόδειξη

  1. r2Ns2N⋅a risj=a r1i r2N−i s1j s2N−jr_2^N s_2^N \cdot a \, r^i s^j = \resaltar{a \, r_1^i \, r_2^{N - i} \, s_1^j \, s_2^{N - j}}

    Έστω r=r1r2r = \frac{r_1}{r_2} και s=s1s2s = \frac{s_1}{s_2}, με πολυώνυμα r2r_2 και s2s_2 χωρίς ρίζες στο TT, και έστω NN ένας ακέραιος μεγαλύτερος ή ίσος από τους βαθμούς των PP και QQ. Κάθε όρος a uivja \, u^i v^j του PP ή του QQ έχει i≤Ni \leq N και j≤Nj \leq N· αν αντικατασταθεί το uu με r(t)r(t) και το vv με s(t)s(t) και γίνει πολλαπλασιασμός με r2(t)Ns2(t)Nr_2(t)^N s_2(t)^N, προκύπτει ένα πολυώνυμο του tt.

  2. R(r(t),s(t))=r2Ns2N P(r(t),s(t))r2Ns2N Q(r(t),s(t))=A(t)B(t),t∈TR\left(r(t), s(t)\right) = \frac{r_2^N s_2^N \, P\left(r(t), s(t)\right)}{r_2^N s_2^N \, Q\left(r(t), s(t)\right)} = \resaltar{\frac{A(t)}{B(t)}}, \qquad t \in T

    Έστω AA και BB τα πολυώνυμα που προκύπτουν από τα PP και QQ. Στο TT ο παράγοντας r2(t)Ns2(t)Nr_2(t)^N s_2(t)^N δεν μηδενίζεται, ούτε το Q(r(t),s(t))Q\left(r(t), s(t)\right)· επομένως B(t)≠0B(t) \neq 0. Το πηλίκο δεν αλλάζει όταν ο αριθμητής και ο παρονομαστής πολλαπλασιαστούν με τον ίδιο παράγοντα, και το πόρισμα των παραγουσών των ρητών συναρτήσεων εφαρμόζεται στο TT, που δεν περιέχει ρίζες του BB.

Αν επιπλέον το R(r(t),s(t))R\left(r(t), s(t)\right) πολλαπλασιαστεί με μια άλλη ρητή συνάρτηση χωρίς πόλους στο TT, όπως η παράγωγος μιας αντικατάστασης, το γινόμενο εξακολουθεί να είναι πηλίκο πολυωνύμων με παρονομαστή που δεν μηδενίζεται στο TT. Κάθε τεχνική αυτού του μαθήματος συνίσταται επομένως στην επιλογή μιας αντικατάστασης x=h(t)x = h(t) στην οποία η hh, καθώς και η ρίζα ή οι τριγωνομετρικές συναρτήσεις της ολοκληρωτέας συνάρτησης, είναι ρητές συναρτήσεις του tt.