Περίληψη
Αυτό το μάθημα αντιστρέφει το ερώτημα του Λογισμού I: δεδομένης μιας συνάρτησης , ζητούνται οι συναρτήσεις των οποίων η παράγωγος είναι η , που ονομάζονται παράγουσες της . Το θεμέλιο είναι ένα μόνο πόρισμα, εκείνο των συναρτήσεων με την ίδια παράγωγο: σε ένα διάστημα, δύο παράγουσες της ίδιας συνάρτησης διαφέρουν κατά μια σταθερά, ώστε αρκεί να βρεθεί μία για να έχουμε όλες. Σε ένα πεδίο ορισμού που δεν είναι διάστημα, όπως το , υπάρχει μια ανεξάρτητη σταθερά για κάθε διάστημα. Η οικογένεια των παραγουσών γράφεται , και το μάθημα διευκρινίζει τι ακριβώς δηλώνει αυτό το σύμβολο της ισότητας ανάμεσα σε οικογένειες. Κάθε τύπος του πίνακα άμεσων παραγουσών αποδεικνύεται με παραγώγιση, μαζί με το διάστημα στο οποίο ισχύει, και η γραμμικότητα επιτρέπει τον συνδυασμό τους. Τέλος, το θεώρημα του Νταρμπού δείχνει ότι δεν έχει κάθε συνάρτηση παράγουσα: η συνάρτηση πρόσημο δεν έχει στο .
Μαθησιακοί στόχοι
- Να ορίζεται η παράγουσα μιας συνάρτησης σε διάστημα και να αποδεικνύεται ότι δύο παράγουσες σε διάστημα διαφέρουν κατά μια σταθερά, και ότι σε μια ένωση ξένων ανοικτών διαστημάτων υπάρχει μια σταθερά για κάθε διάστημα.
- Να γράφεται και να διαβάζεται το αόριστο ολοκλήρωμα ως η οικογένεια των παραγουσών σε ένα διάστημα, και να ερμηνεύεται το σύμβολο της ισότητας ανάμεσα σε δύο οικογένειες.
- Να αποδεικνύονται, με παραγώγιση, η γραμμικότητα και ο πίνακας άμεσων παραγουσών, με το διάστημα στο οποίο ισχύει κάθε τύπος, και να χρησιμοποιούνται για την εύρεση παραγουσών που ικανοποιούν δεδομένες συνθήκες.
- Να αναγνωρίζονται, με το θεώρημα του Νταρμπού, συναρτήσεις που δεν έχουν παράγουσα, και να διακρίνεται η ύπαρξη μιας παράγουσας από τη δυνατότητα να γραφτεί με στοιχειώδεις συναρτήσεις.
Το αντίστροφο πρόβλημα της παραγώγισης
Ο Λογισμός I έλυσε ένα πρόβλημα: δεδομένης μιας συνάρτησης, να βρεθεί η παράγωγός της. Οι κανόνες παραγώγισης το λύνουν κάθε φορά που η συνάρτηση κατασκευάζεται από τις στοιχειώδεις συναρτήσεις με πράξεις και συνθέσεις. Αυτή η ενότητα μελετά το αντίστροφο πρόβλημα: δεδομένης μιας συνάρτησης , να βρεθεί μια συνάρτηση της οποίας η παράγωγος να είναι η . Αν είναι γνωστή η κλίση της γραφικής παράστασης της σε κάθε σημείο, ποια είναι η γραφική παράσταση; Αν είναι γνωστός ο ρυθμός μεταβολής ενός μεγέθους σε κάθε στιγμή, ποιο είναι το μέγεθος;
Για , το αποτέλεσμα βγαίνει από μνήμης· όμως και οι και έχουν παράγωγο , επειδή μια σταθερά έχει μηδενική παράγωγο. Προκύπτουν δύο ερωτήματα: αν υπάρχουν άλλα αποτελέσματα εκτός από εκείνα της μορφής , και αν κάθε συνάρτηση έχει κάποιο. Το πρώτο κλείνει με ακρίβεια, με τρόπο που εξαρτάται από το σύνολο στο οποίο εργαζόμαστε· το δεύτερο, όχι πάντα καταφατικά.
Έστω ένα διάστημα με περισσότερα από ένα σημεία και μια συνάρτηση ορισμένη στο . Μια συνάρτηση είναι παράγουσα της στο αν είναι παραγωγίσιμη σε κάθε σημείο του και η παράγωγός της σε κάθε σημείο είναι η τιμή της :
Αν το περιέχει κάποιο από τα άκρα του, η παράγωγος της στο άκρο αυτό είναι, από την πρόταση της παραγώγου και των πλευρικών παραγώγων, από το μάθημα για την παράγωγο ως όριο, η αντίστοιχη πλευρική παράγωγος. Μια συνάρτηση ορισμένη σε ένα σύνολο που περιέχει το είναι παράγουσα της στο αν είναι παράγουσα ο περιορισμός της στο .
Από το λήμμα του τοπικού χαρακτήρα της παραγώγου, από το μάθημα για τους κανόνες παραγώγισης, αν μια συνάρτηση είναι παραγωγίσιμη σε ένα σημείο του , ο περιορισμός της στο είναι επίσης παραγωγίσιμος εκεί, με την ίδια παράγωγο. Έτσι, η είναι παράγουσα της στο και σε οποιοδήποτε διάστημα. Κάθε παράγουσα είναι συνεχής στο , από το θεώρημα ότι η παραγωγισιμότητα συνεπάγεται συνέχεια. Και ο ορισμός απαιτεί την ισότητα και στα άκρα που ανήκουν στο : η συνάρτηση είναι παράγουσα της στο , επειδή σε κάθε η παράγωγός της είναι , από την παράγωγο δύναμης με πραγματικό εκθέτη, και στο ο λόγος μεταβολής της, , τείνει στο από δεξιά.
Δύο παράγουσες διαφέρουν κατά μια σταθερά
Το θεώρημα που ακολουθεί απαντά στο πρώτο ερώτημα: σε ένα διάστημα, η πρόσθεση σταθερών είναι η μόνη ελευθερία. Ολόκληρη η ενότητα στηρίζεται σε αυτό, επειδή ανάγει την αναζήτηση όλων των παραγουσών στην αναζήτηση μίας μόνο.
Έστω μια παράγουσα της σε ένα διάστημα . Μια συνάρτηση είναι παράγουσα της στο αν και μόνο αν υπάρχει αριθμός τέτοιος ώστε για κάθε του :
Η πρόσθεση μιας σταθεράς δεν αλλάζει την παράγωγο· και η διαφορά δύο παραγουσών έχει μηδενική παράγωγο σε ένα διάστημα, άρα είναι σταθερή. Το σχήμα δείχνει, με , παράγουσα της , μερικές από τις συναρτήσεις , και μια παράγουσα της οποίας η κατακόρυφη απόσταση από την είναι η ίδια σε όλα τα σημεία.
Απόδειξη
Αν , η σταθερή συνάρτηση έχει μηδενική παράγωγο σε κάθε σημείο, από το πόρισμα της παραγώγου πολυωνύμου, από το μάθημα για τους κανόνες παραγώγισης. Από το θεώρημα της παραγώγου γραμμικού συνδυασμού, από το ίδιο μάθημα, που απαιτεί μόνο το σημείο να είναι σημείο συσσώρευσης του πεδίου ορισμού, η είναι παραγωγίσιμη σε κάθε σημείο του , συμπεριλαμβανομένων των άκρων που του ανήκουν.
Αντίστροφα, έστω μια παράγουσα της στο . Από το θεώρημα ότι η παραγωγισιμότητα συνεπάγεται συνέχεια, από το μάθημα για την παράγωγο ως όριο, οι και είναι συνεχείς στο , και σε κάθε εσωτερικό σημείο του έχουν την ίδια παράγωγο, . Από το πόρισμα των συναρτήσεων με την ίδια παράγωγο, από το μάθημα για τα θεωρήματα των Φερμά, Ρολ, Λαγκράνζ και Κωσί, υπάρχει αριθμός τέτοιος ώστε:
Γεωμετρικά, οι γραφικές παραστάσεις των παραγουσών της στο είναι οι κατακόρυφες μετατοπίσεις μίας από αυτές: σε κάθε τετμημένη έχουν την ίδια κλίση, , και καμία δεν πλησιάζει ούτε απομακρύνεται από άλλη. Για να επιλεγεί μία αρκεί να οριστεί το ύψος της σε ένα σημείο.
Έστω μια παράγουσα της σε ένα διάστημα , ένα σημείο του και ένας πραγματικός αριθμός. Υπάρχει μοναδική παράγουσα της στο τέτοια ώστε , και είναι η . Η συνθήκη στο καθορίζει τη σταθερά.
Απόδειξη
Από το θεώρημα, οι παράγουσες της στο είναι οι συναρτήσεις , και η συνθήκη στο ικανοποιείται για μία μόνο τιμή του . Η τιμή αυτή δίνει μια παράγουσα, από το ίδιο θεώρημα, και καμία άλλη δεν ικανοποιεί τη συνθήκη.
Για παράδειγμα, η μοναδική παράγουσα της στο που παίρνει την τιμή στο είναι η . Αν είναι γνωστός ο ρυθμός μεταβολής ενός μεγέθους σε κάθε στιγμή ενός χρονικού διαστήματος και η τιμή του σε μία στιγμή, το μέγεθος καθορίζεται σε όλο το διάστημα.
Πεδία ορισμού που δεν είναι διαστήματα
Η παραδοχή ότι το είναι διάστημα δεν μπορεί να παραλειφθεί. Το μάθημα για τα θεωρήματα των Φερμά, Ρολ, Λαγκράνζ και Κωσί το έδειξε με την , που έχει μηδενική παράγωγο στο και ισούται με στους θετικούς και με στους αρνητικούς. Με όρους παραγουσών: οι και έχουν την ίδια παράγωγο, , στο , και δεν διαφέρουν κατά μια σταθερά, αλλά κατά μια διαφορετική σταθερά σε κάθε ημιευθεία. Τα πεδία ορισμού των στοιχειωδών συναρτήσεων είναι συνήθως ενώσεις ξένων ανοικτών διαστημάτων, και σε αυτά ο κανόνας είναι ο εξής.
Έστω η ένωση μιας οικογένειας ανοικτών διαστημάτων , ξένων ανά δύο, έστω μια συνάρτηση ορισμένη στο και έστω μια συνάρτηση παραγωγίσιμη σε κάθε σημείο του , με . Μια συνάρτηση ορισμένη στο είναι παραγωγίσιμη σε κάθε σημείο του , με , αν και μόνο αν για κάθε υπάρχει αριθμός τέτοιος ώστε για κάθε του . Οι σταθερές είναι αυθαίρετες και ανεξάρτητες μεταξύ τους. Σε κάθε διάστημα εφαρμόζεται το θεώρημα· επειδή τα διαστήματα είναι ανοικτά και ξένα, η παράγωγος σε ένα σημείο κοιτάζει μόνο το διάστημα που το περιέχει. Το σχήμα το δείχνει με , που έχει παράγωγο στο .
Απόδειξη
Ας υποθέσουμε ότι στο , και έστω ένα από τα διαστήματα. Κάθε σημείο του είναι σημείο συσσώρευσης του · από το λήμμα του τοπικού χαρακτήρα της παραγώγου, οι περιορισμοί των και στο είναι παραγωγίσιμοι σε κάθε σημείο του , με παράγωγο . Είναι παράγουσες της στο , και το θεώρημα των παραγουσών σε διάστημα δίνει μια σταθερά για το διάστημα αυτό.
Αντίστροφα, έστω τυχόντες αριθμοί, ένας ανά διάστημα, και έστω σε κάθε . Έστω ένα σημείο του , που ανήκει σε ένα μοναδικό . Επειδή το είναι ανοικτό, υπάρχει τέτοιο ώστε το να περιέχεται στο · στο διάστημα αυτό, η συμπίπτει με την , που είναι παραγωγίσιμη στο με παράγωγο . Από το δεύτερο σκέλος του λήμματος του τοπικού χαρακτήρα, η είναι παραγωγίσιμη στο με την ίδια παράγωγο, όποιες κι αν είναι οι υπόλοιπες σταθερές.
Από το θεώρημα της παραγώγου του φυσικού λογαρίθμου, από το μάθημα για τις παραγώγους των στοιχειωδών συναρτήσεων, η είναι παραγωγίσιμη στο με παράγωγο . Από την πρόταση, οι συναρτήσεις που είναι παραγωγίσιμες στο με παράγωγο είναι ακριβώς εκείνες της μορφής:
με και αυθαίρετες. Η έκφραση , με μία μόνο σταθερά, δεν τις περιγράφει όλες: αφήνει έξω, για παράδειγμα, τη συνάρτηση που ισούται με στους αρνητικούς και με στους θετικούς.
Το αόριστο ολοκλήρωμα
Το θεώρημα των παραγουσών σε διάστημα επιτρέπει να ονομαστεί το σύνολο όλων των παραγουσών μέσω μίας μόνο από αυτές. Ο συμβολισμός του Λάιμπνιτς για το σύνολο αυτό είναι ο εξής.
Έστω μια συνάρτηση που έχει μια παράγουσα σε ένα διάστημα . Το αόριστο ολοκλήρωμα της στο είναι το σύνολο όλων των παραγουσών της στο , που από το θεώρημα των παραγουσών σε διάστημα είναι το . Γράφεται:
Το σύμβολο είναι το σύμβολο ολοκλήρωσης· η συνάρτηση , η ολοκληρωτέα συνάρτηση· η , η μεταβλητή ολοκλήρωσης· και η , η σταθερά ολοκλήρωσης, που διατρέχει τους πραγματικούς αριθμούς.
Η ισότητα του ορισμού δεν είναι ισότητα αριθμών ούτε συναρτήσεων, αλλά συνόλων συναρτήσεων: δηλώνει ότι οι παράγουσες της στο είναι ακριβώς οι συναρτήσεις . Από το θεώρημα, η γραφή είναι σωστή αν και μόνο αν η είναι επίσης παράγουσα της στο , δηλαδή αν και μόνο αν η είναι σταθερή στο . Γι’ αυτό δύο αποτελέσματα με διαφορετική όψη μπορεί να είναι και τα δύο σωστά. Για παράδειγμα, στο , όπως είδαμε στο μάθημα για τα θεωρήματα των Φερμά, Ρολ, Λαγκράνζ και Κωσί· οι συναρτήσεις και διαφέρουν κατά τη σταθερά , και στο :
Το γράμμα δεν δηλώνει τον ίδιο αριθμό στα δύο μέλη: κάθε μέλος είναι ένα σύνολο, και τα δύο σύνολα είναι ίσα. Από την , ως ισότητα οικογενειών, δεν έπεται η , αλλά μόνο ότι η είναι σταθερή. Για να ελεγχθεί ένα αποτέλεσμα αρκεί να παραγωγιστεί: αν η παράγωγός του είναι η ολοκληρωτέα συνάρτηση σε όλο το , το αποτέλεσμα είναι σωστό.
Η μεταβλητή ολοκλήρωσης είναι βουβή: το είναι το ίδιο σύνολο συναρτήσεων με το . Το σύμβολο δείχνει ποια είναι η μεταβλητή· το μάθημα για την ολοκλήρωση με αλλαγή μεταβλητής θα του δώσει λειτουργική χρήση. Το όνομα ολοκλήρωμα και το σύμβολο , ένα επιμηκυμένο , παραπέμπουν σε ένα άθροισμα: το ορισμένο ολοκλήρωμα της ενότητας 3, που ορίζεται με αθροίσματα, θα συνδεθεί με το αόριστο ολοκλήρωμα στο θεμελιώδες θεώρημα του απειροστικού λογισμού. Σε αυτή την ενότητα δεν χρησιμοποιείται το ορισμένο ολοκλήρωμα: κάθε παράγουσα βρίσκεται και ελέγχεται με παραγώγιση.
Όταν η ολοκληρωτέα συνάρτηση ορίζεται σε μια ένωση διαστημάτων, υιοθετείται σε αυτή την ενότητα η εξής σύμβαση: ο τύπος γράφεται μία φορά, δηλώνονται τα διαστήματα στα οποία ισχύει και εννοείται μια ανεξάρτητη σταθερά για καθένα. Έτσι, η ισότητα
ισχύει στο και στο , με σταθερές και που μπορεί να είναι διαφορετικές. Μια παράγουσα που δίνεται χωρίς το διάστημά της είναι ελλιπές αποτέλεσμα.
Γραμμικότητα
Η παράγωγος ενός γραμμικού συνδυασμού είναι ο γραμμικός συνδυασμός των παραγώγων. Διαβασμένος αντίστροφα, ο κανόνας αυτός δίνει το πρώτο εργαλείο για τον υπολογισμό παραγουσών.
Έστω και παράγουσες της και της σε ένα διάστημα , και έστω και δύο πραγματικοί αριθμοί. Τότε η είναι παράγουσα της στο . Αν οι και δεν είναι και οι δύο μηδέν, ως ισότητα οικογενειών:
όπου το δεύτερο μέλος είναι το σύνολο των συναρτήσεων , με παράγουσα της και παράγουσα της στο . Παραγωγίζεται ο γραμμικός συνδυασμός· έπειτα μετριέται ποιες σταθερές παράγει το δεύτερο μέλος.
Απόδειξη
Από το θεώρημα της παραγώγου γραμμικού συνδυασμού, εφαρμοσμένο πρώτα στην (με τη μηδενική συνάρτηση ως δεύτερο προσθετέο) και έπειτα στην , σε κάθε σημείο του :
Από το θεώρημα των παραγουσών σε διάστημα, και . Όταν οι και διατρέχουν τους πραγματικούς, ο αριθμός διατρέχει όλους τους πραγματικούς αν ή · τότε το δεύτερο μέλος είναι η οικογένεια των συναρτήσεων , που είναι το πρώτο.
Αν , το πρώτο μέλος είναι το σύνολο όλων των σταθερών και το δεύτερο περιέχει μόνο τη μηδενική συνάρτηση: η ισότητα οικογενειών αποτυγχάνει, αν και ο ισχυρισμός για τις παράγουσες εξακολουθεί να ισχύει. Δεν υπάρχει, αντίθετα, κανόνας του γινομένου για τις παράγουσες: η είναι παράγουσα της , αλλά το γινόμενο των παραγουσών και έχει παράγωγο . Τα γινόμενα θα αντιμετωπιστούν με την ολοκλήρωση κατά παράγοντες, που αντιστρέφει τον κανόνα του γινομένου, και οι συνθέσεις με την αλλαγή μεταβλητής, που αντιστρέφει τον κανόνα παραγώγισης σύνθετης συνάρτησης.
Άμεσες παράγουσες
Κάθε γνωστή παράγωγος, διαβασμένη αντίστροφα, δίνει μια παράγουσα. Οι τρεις προτάσεις που ακολουθούν συγκεντρώνουν εκείνες που θα χρησιμοποιηθούν σε όλη την ενότητα· καθεμία αποδεικνύεται παραγωγίζοντας το δεύτερο μέλος, και το διάστημα στο οποίο ισχύει είναι μέρος της διατύπωσης.
Για κάθε πραγματικό αριθμό διαφορετικό από το και στα διαστήματα που δηλώνονται παρακάτω:
Ο πρώτος ισχύει στο για κάθε · στο αν ο είναι μη αρνητικός ακέραιος, με · και σε καθένα από τα διαστήματα και αν ο είναι ακέραιος μικρότερος από . Ο δεύτερος ισχύει σε καθένα από τα διαστήματα και . Ο εκθέτης δεν είναι μηδέν, και η παράγωγος της κατεβάζει αυτόν τον εκθέτη, που απλοποιείται με τον παρονομαστή· τον εκθέτη , που ο τύπος αυτός αποκλείει, τον καλύπτει ο λογάριθμος.
Απόδειξη
Έστω . Από το θεώρημα της παραγώγου δύναμης με πραγματικό εκθέτη, από το μάθημα για τη μεταβλητή στον εκθέτη, με τον εκθέτη :
Αν ο είναι μη αρνητικός ακέραιος, ο είναι θετικός ακέραιος, και αν ο είναι ακέραιος μικρότερος από , ο είναι αρνητικός ακέραιος. Από την πρόταση των δυνάμεων με ακέραιο εκθέτη, από το μάθημα για τους κανόνες παραγώγισης, η είναι παραγωγίσιμη σε όλο το πεδίο ορισμού της, το στην πρώτη περίπτωση και το στη δεύτερη, με τον ίδιο τύπο· στη δεύτερη περίπτωση, ο περιορισμός σε κάθε ημιευθεία είναι παράγουσα.
Από το θεώρημα της παραγώγου του φυσικού λογαρίθμου, η είναι παραγωγίσιμη στο με παράγωγο , και ο περιορισμός της σε κάθε ημιευθεία είναι παράγουσα της .
Οι δυνάμεις με ρητό εκθέτη με περιττό παρονομαστή, όπως η , ορίζονται σε όλο το , και η πρόταση δίνει την παράγουσά τους μόνο στο · το προτεινόμενο πρόβλημα «Η κυβική ρίζα σε όλη την ευθεία» την επεκτείνει σε όλη την ευθεία. Στο , ο τύπος του λογαρίθμου είναι η οριακή περίπτωση του τύπου των δυνάμεων με μια ακριβή έννοια: η παράγουσα , που μηδενίζεται στο , τείνει στην όταν ο τείνει στο , από το πόρισμα των αξιοσημείωτων ορίων του λογαρίθμου και των δυνάμεων, από το μάθημα για τη συνέχεια των στοιχειωδών συναρτήσεων, με και τον εκθέτη στη θέση της μεταβλητής.
Έστω , με . Στο :
Σε κάθε διάστημα , με ακέραιο, οι δύο πρώτες από τις ισότητες που ακολουθούν, και σε κάθε διάστημα , οι δύο τελευταίες:
Και στο :
Κάθε τύπος είναι μια παράγωγος του Λογισμού I διαβασμένη αντίστροφα.
Απόδειξη
Από το θεώρημα της παραγώγου της φυσικής εκθετικής, από το μάθημα για τις παραγώγους των στοιχειωδών συναρτήσεων, και από εκείνο των παραγώγων της εκθετικής και του λογαρίθμου με βάση , από το μάθημα για τη μεταβλητή στον εκθέτη, αφού :
Από το θεώρημα των παραγώγων του ημιτόνου και του συνημιτόνου, από το μάθημα για τις παραγώγους των στοιχειωδών συναρτήσεων, και από εκείνο της παραγώγου γραμμικού συνδυασμού:
Από την πρόταση των παραγώγων των υπόλοιπων τριγωνομετρικών συναρτήσεων, από το ίδιο μάθημα, η εφαπτομένη και η τέμνουσα είναι παραγωγίσιμες όπου , και η συνεφαπτομένη και η συντέμνουσα όπου . Τα πεδία αυτά είναι οι ενώσεις των διαστημάτων της διατύπωσης, και ο περιορισμός σε κάθε διάστημα είναι παράγουσα.
Από την ίδια πρόταση, οι παράγωγοι της τέμνουσας και της συντέμνουσας· και από εκείνη των παραγώγων των αντίστροφων τριγωνομετρικών συναρτήσεων, από το μάθημα για την παράγωγο της αντίστροφης συνάρτησης, η τοξοεφαπτομένη είναι παραγωγίσιμη στο και το τοξοημίτονο στο .
Το τοξοημίτονο είναι συνεχές στο , αλλά δεν είναι παραγωγίσιμο ούτε στο ούτε στο , και η ολοκληρωτέα συνάρτηση δεν ορίζεται εκεί: το διάστημα του τελευταίου τύπου είναι ανοικτό. Οι παράγουσες της και της δεν είναι άμεσες, επειδή καμία παράγωγος του καταλόγου δεν είναι η εφαπτομένη ούτε η τέμνουσα· θα βρεθούν στο μάθημα για την αλλαγή μεταβλητής και σε εκείνο για τα τριγωνομετρικά ολοκληρώματα.
Στο :
Σε καθένα από τα διαστήματα και η πρώτη από τις ισότητες που ακολουθούν, και σε καθένα από τα διαστήματα , και η δεύτερη:
Στο , η πρώτη παράγουσα είναι η , και στο , η δεύτερη είναι η . Οι λογαριθμικές μορφές των αντίστροφων υπερβολικών συναρτήσεων ισχύουν και έξω από τα πεδία ορισμού τους, με την απόλυτη τιμή· ελέγχονται με παραγώγιση μέσω του πορίσματος των συνθέσεων με τον λογάριθμο.
Απόδειξη
Από την πρόταση των παραγώγων των υπερβολικών συναρτήσεων, από το μάθημα για τις παραγώγους των στοιχειωδών συναρτήσεων, και από εκείνη των παραγώγων των αντίστροφων υπερβολικών συναρτήσεων, από το μάθημα για την παράγωγο της αντίστροφης συνάρτησης· η λογαριθμική μορφή είναι η πρόταση του αντίστροφου υπερβολικού ημιτόνου, από το μάθημα για τις υπερβολικές συναρτήσεις, της Άλγεβρας και γεωμετρίας.
Έστω και . Επειδή , η συνάρτηση δεν μηδενίζεται. Από το πόρισμα των παραγώγων συνήθων συνθέσεων, από το μάθημα για τον κανόνα της αλυσίδας, και από εκείνο των συνθέσεων με την εκθετική και τον λογάριθμο, από το μάθημα για τη μεταβλητή στον εκθέτη:
Έστω . Από την ιδιότητα του λογαρίθμου πηλίκου, , και από το ίδιο πόρισμα:
Στο και στο , οι παράγουσες συμπίπτουν με τις λογαριθμικές μορφές των προτάσεων του αντίστροφου υπερβολικού συνημιτόνου και της αντίστροφης υπερβολικής εφαπτομένης, από το μάθημα για τις υπερβολικές συναρτήσεις· στο , η είναι θετική, και στο , θετική είναι επίσης η .
Στο , η παράγουσα είναι η , επειδή η είναι η αντίστροφη της · η λογαριθμική μορφή συγκεντρώνει σε έναν μόνο τύπο ό,τι με τις αντίστροφες υπερβολικές συναρτήσεις θα απαιτούσε δύο. Οι τύποι της και της διαφέρουν μόνο σε ένα πρόσημο, όπως και οι παράγουσές τους και , και το ίδιο οι τύποι της και της μέσα στη ρίζα.
Συναρτήσεις χωρίς παράγουσα
Κάθε παράγωγος σε ανοικτό διάστημα έχει την ιδιότητα της ενδιάμεσης τιμής, από το θεώρημα του Νταρμπού, από το μάθημα για τη μονοτονία και το κριτήριο της πρώτης παραγώγου, ακόμη κι αν δεν είναι συνεχής. Μια συνάρτηση χωρίς αυτή την ιδιότητα δεν μπορεί να είναι η παράγωγος καμίας συνάρτησης.
Έστω η συνάρτηση πρόσημο: αν , και αν . Δεν υπάρχει καμία συνάρτηση παραγωγίσιμη στο της οποίας η παράγωγος να είναι η . Αντίθετα, η έχει παράγουσες στο και στο , τους περιορισμούς της συν μια σταθερά. Μια παράγουσα στο θα είχε παράγωγο που περνά από το στο χωρίς να πάρει την τιμή .
Απόδειξη
Ας υποθέσουμε ότι η είναι παραγωγίσιμη στο , με για κάθε . Τότε και . Επειδή το είναι ανοικτό διάστημα, το θεώρημα του Νταρμπού, με , δίνει ένα στο με · όμως η παίρνει μόνο τις τιμές , και .
Στο , , με παράγωγο · στο , , με παράγωγο . Από το θεώρημα των παραγουσών σε διάστημα, αυτές είναι όλες οι παράγουσες, με διαφορά μιας σταθεράς σε κάθε ημιευθεία.
Η τιμή που αποδίδεται στο δεν επηρεάζει: αν η ήταν οποιοσδήποτε άλλος αριθμός , το ίδιο επιχείρημα, με ένα του διαφορετικό από το , θα έδειχνε ότι δεν υπάρχει παράγουσα. Το μάθημα για τη μονοτονία κατέληξε στο ίδιο συμπέρασμα για την κλιμακωτή συνάρτηση, στο λυμένο πρόβλημά του «Ένα άλμα που δεν είναι παράγωγος», και το πόρισμά του των ασυνεχειών μιας παραγώγου το γενικεύει.
Έστω μια συνάρτηση ορισμένη σε ένα ανοικτό διάστημα που έχει σε ένα σημείο του αιρόμενη ασυνέχεια ή ασυνέχεια άλματος. Τότε η δεν έχει παράγουσα στο . Μια παράγωγος μπορεί να έχει μόνο ουσιώδεις ασυνέχειες.
Απόδειξη
Αν η ήταν παράγουσα της στο , η θα ήταν η παράγωγος μιας συνάρτησης παραγωγίσιμης σε κάθε σημείο του . Από το πόρισμα των ασυνεχειών μιας παραγώγου, από το μάθημα για τη μονοτονία και το κριτήριο της πρώτης παραγώγου, κάθε πλευρικό όριο της στο θα ήταν ίσο με , και αν υπάρχουν και τα δύο, η είναι συνεχής στο : η δεν θα είχε στο αιρόμενη ασυνέχεια ούτε ασυνέχεια άλματος, αντίθετα με την παραδοχή.
Η συνέχεια δεν είναι αναγκαία για να υπάρχει παράγουσα: το λυμένο πρόβλημα «Αλλαγή μίας μόνο τιμής» δείχνει μια ασυνεχή συνάρτηση που έχει. Είναι όμως ικανή: κάθε συνεχής συνάρτηση σε ένα διάστημα έχει παράγουσα σε αυτό. Το αποτέλεσμα αυτό δεν θα χρησιμοποιηθεί σε αυτή την ενότητα, επειδή η απόδειξή του χρειάζεται το ορισμένο ολοκλήρωμα· είναι το θεμελιώδες θεώρημα του απειροστικού λογισμού, της ενότητας 3. Ως τότε, κάθε παράγουσα παρουσιάζεται και ελέγχεται με παραγώγιση, και κάθε τεχνική αυτής της ενότητας είναι ένα θεώρημα που αποδεικνύεται παραγωγίζοντας το αποτέλεσμά του.
Το ότι μια παράγουσα υπάρχει δεν σημαίνει ότι μπορεί να γραφτεί με τις στοιχειώδεις συναρτήσεις. Η συνάρτηση είναι συνεχής στο , και θα έχει παράγουσα από το θεμελιώδες θεώρημα· όμως καμία από τις παράγουσές της δεν προκύπτει από τα πολυώνυμα, τις εκθετικές, τους λογαρίθμους, τις τριγωνομετρικές συναρτήσεις και τις αντίστροφές τους με πεπερασμένο πλήθος πράξεων και συνθέσεων. Το ίδιο συμβαίνει με την και με την . Είναι γεγονός που αποδεικνύεται σε μεταγενέστερα μαθήματα, με τη θεωρία που ξεκίνησε ο Ζοζέφ Λιουβίλ τον 19ο αιώνα, και που αυτή η ενότητα δεν χρησιμοποιεί. Οι τεχνικές των μαθημάτων που ακολουθούν βρίσκουν στοιχειώδεις παράγουσες, όταν υπάρχουν, για ευρείες οικογένειες συναρτήσεων, όχι για όλες.
Λυμένα προβλήματα
Τα προβλήματα προχωρούν σε δυσκολία: το πρώτο ξαναγράφει δύο ολοκληρωτέες συναρτήσεις ως συνδυασμούς του πίνακα· το δεύτερο συγκρίνει τρεις παράγουσες της ίδιας συνάρτησης και αντλεί από αυτές μια ταυτότητα· το τρίτο καθορίζει μια παράγουσα σε ένα διασπασμένο πεδίο ορισμού με μια συνθήκη σε κάθε διάστημα· το τέταρτο κατασκευάζει μια παράγουσα κατά διαστήματα· και το τελευταίο δείχνει μια ασυνεχή συνάρτηση με παράγουσα, που τη χάνει όταν αλλάξει μία μόνο τιμή.
Να υπολογιστούν τα και , με ένδειξη του διαστήματος στο οποίο ισχύει κάθε αποτέλεσμα.
Λύση
Η πρώτη ολοκληρωτέα συνάρτηση ορίζεται στο . Αναπτύσσοντας το τετράγωνο και διαιρώντας κάθε όρο με , προκύπτει ένας γραμμικός συνδυασμός δυνάμεων.
Από τη γραμμικότητα και την πρόταση των παραγουσών των δυνάμεων, με και , στο , όπου :
Η δεύτερη ολοκληρωτέα συνάρτηση ορίζεται στο , και αφαιρώντας και προσθέτοντας στον αριθμητή χωρίζεται σε μια σταθερά και ένα πολλαπλάσιο της , της οποίας παράγουσα είναι η τοξοεφαπτομένη.
Καμία από τις δύο ολοκληρωτέες συναρτήσεις δεν βρισκόταν στον πίνακα, και ούτε χρειάστηκε νέα τεχνική: αρκούσε η άλγεβρα. Συμφέρει πάντα να κοιτάζουμε την ολοκληρωτέα συνάρτηση πριν αναζητήσουμε τεχνική.
Να αποδειχθεί ότι οι , και είναι παράγουσες της στο , να βρεθούν οι σταθερές κατά τις οποίες διαφέρουν και να εξαχθεί μια τριγωνομετρική ταυτότητα.
Λύση
Από το πόρισμα των παραγώγων συνήθων συνθέσεων, από το μάθημα για τον κανόνα της αλυσίδας, και τον τύπο του ημιτόνου της διπλάσιας γωνίας:
Από το λυμένο πρόβλημα «Μια γραμμική αλλαγή μεταβλητής» του μαθήματος για τις παραγώγους των στοιχειωδών συναρτήσεων, η παράγωγος της είναι :
Από το θεώρημα των παραγουσών σε διάστημα, κάθε διαφορά είναι σταθερή στο , και η τιμή της υπολογίζεται στο .
Η πρώτη σταθερά είναι η βασική τριγωνομετρική ταυτότητα. Η δεύτερη δίνει, με επίλυση, τον τύπο αποτετραγωνισμού που το μάθημα για τους τύπους αθροίσματος και διαφοράς πήρε από το συνημίτονο της διπλάσιας γωνίας:
Τα τρία αποτελέσματα για το είναι σωστά και με διαφορετική όψη: ως ισότητα οικογενειών, . Η σύγκριση δύο παραγουσών σε ένα διάστημα είναι επίσης μέθοδος για την απόδειξη ταυτοτήτων: αρκεί να έχουν την ίδια παράγωγο και να συμπίπτουν σε ένα σημείο.
Να βρεθεί η συνάρτηση , παραγωγίσιμη στο , τέτοια ώστε , και . Μπορεί να γραφτεί στη μορφή , με έναν μόνο τύπο σε όλο το πεδίο ορισμού και μία μόνο σταθερά;
Λύση
Αναπτύσσοντας τον αριθμητή, η ολοκληρωτέα συνάρτηση είναι συνδυασμός δυνάμεων. Από τη γραμμικότητα και την πρόταση των παραγουσών των δυνάμεων, μια παράγουσα σε καθεμία από τις δύο ημιευθείες είναι:
Το πεδίο ορισμού είναι η ένωση των ανοικτών ημιευθειών, και από την πρόταση των παραγουσών σε ένωση ξένων ανοικτών διαστημάτων υπάρχει μια σταθερά σε καθεμία. Η συνθήκη στο καθορίζει τη σταθερά της δεξιάς, και η συνθήκη στο , της αριστερής.
Οι σταθερές είναι διαφορετικές, ώστε το αποτέλεσμα δεν έχει τη μορφή με μία μόνο σταθερά. Με μία μόνο από τις δύο συνθήκες, η άλλη σταθερά θα έμενε ελεύθερη, και θα υπήρχαν άπειρες συναρτήσεις με τις ιδιότητες αυτές.
Σε ένα διασπασμένο πεδίο ορισμού, το πλήθος των αναγκαίων συνθηκών είναι το πλήθος των διαστημάτων: κάθε συνθήκη πληροφορεί για το διάστημα στο οποίο βρίσκεται το σημείο της, και όχι για τα άλλα.
Έστω αν και αν . Να βρεθούν όλες οι παράγουσες της στο και, ανάμεσά τους, εκείνη που μηδενίζεται στο .
Λύση
Έστω μια παράγουσα της στο με . Ο περιορισμός της στο είναι παράγουσα της στο διάστημα αυτό, όπου η ισούται με , ακόμη και στα άκρα. Από το πόρισμα της παράγουσας που παίρνει δεδομένη τιμή:
Στο , , και ο περιορισμός της είναι παράγουσα της · από το θεώρημα των παραγουσών σε διάστημα, εκεί. Το σημείο ανήκει και στα δύο διαστήματα, και η καθορίζει τη σταθερά· στο , με τον ίδιο τρόπο, με .
Μένει να δειχθεί ότι η συνάρτηση που κατασκευάστηκε έτσι είναι παραγωγίσιμη στα . Έστω και . Από την πρόταση της παραγώγου σε σημείο αλλαγής τύπου, από το μάθημα για τους κανόνες παραγώγισης, αρκεί οι δύο τύποι να δίνουν στο την ίδια τιμή και την ίδια παράγωγο· στο συλλογιζόμαστε όμοια με την , που ισούται με και έχει παράγωγο .
Από το θεώρημα των παραγουσών σε διάστημα, οι παράγουσες της στο είναι οι συναρτήσεις : μία μόνο σταθερά, επειδή το είναι διάστημα, αν και ο τύπος έχει τρεις κλάδους. Οι σταθερές των κλάδων δεν είναι ελεύθερες: τις δένει η συνέχεια της παράγουσας στα σημεία αλλαγής τύπου. Η παράγουσα που μηδενίζεται στο είναι περιττή, και η είναι άρτια· το προτεινόμενο πρόβλημα «Παράγουσες άρτιων και περιττών συναρτήσεων» εξηγεί γιατί.
Έστω αν , και . Να αποδειχθεί ότι η έχει παράγουσα στο , αν και είναι ασυνεχής στο . Έστω η συνάρτηση που συμπίπτει με την έξω από το και παίρνει την τιμή . Να αποδειχθεί ότι η δεν έχει παράγουσα στο .
Λύση
Έστω αν , και . Το λυμένο πρόβλημα «Μια παράγωγος που δεν έχει όριο» του μαθήματος για τις παραγώγους των στοιχειωδών συναρτήσεων υπολόγισε την παράγωγό της έξω από το και έδειξε ότι δεν έχει όριο στο · στο , η παράγωγος είναι μηδέν, από το λυμένο πρόβλημα «Συνεχής και χωρίς πλευρικές παραγώγους» του μαθήματος για την παράγωγο ως όριο.
Τότε σε όλο το , και η είναι παράγουσα της . Η ασυνέχεια της στο είναι ουσιώδης, όπως απαιτεί το πόρισμα των ασυνεχειών μιας παραγώγου.
Ας υποθέσουμε ότι η είναι παραγωγίσιμη στο , με . Η διαφορά είναι παραγωγίσιμη στο , και η παράγωγός της ισούται με : μηδέν έξω από το , και στο .
Από το θεώρημα του Νταρμπού, στο θα υπήρχε ένα σημείο με , επειδή το βρίσκεται ανάμεσα στα και . Όμως η είναι μηδενική στο . Δεν υπάρχει .
Η ύπαρξη παράγουσας δεν εξαρτάται από τη συνέχεια, αλλά από κάτι πιο εύθραυστο: μία μόνο τιμή που αλλάζει αρκεί για να χαθεί. Η συνάρτηση διαφέρει από μια παράγωγο μόνο σε ένα σημείο, και η διαφορά, που ισούται με στο και με στα υπόλοιπα σημεία, έχει αιρόμενη ασυνέχεια, την οποία καμία παράγωγος δεν μπορεί να έχει.
Προτεινόμενα προβλήματα
Τα προβλήματα προχωρούν σε δυσκολία: το πρώτο επεκτείνει σε όλη την ευθεία την παράγουσα της κυβικής ρίζας· το δεύτερο δείχνει ότι η συνάρτηση πρόσημο δεν έχει παράγουσα ούτε σε μια κλειστή ημιευθεία, όπου το θεώρημα του Νταρμπού δεν εφαρμόζεται· το τρίτο κατασκευάζει μια περιοδική παράγουσα με άπειρα διαστήματα· το τέταρτο συνδέει την αρτιότητα μιας συνάρτησης με εκείνη των παραγουσών της· και το τελευταίο βρίσκει τη συνάρτηση που πλησιάζει περισσότερο μια παράγουσα του ακέραιου μέρους. Καθένα έχει μια υπόδειξη, που καλό είναι να ανοίγεται μόνο αφού έχει γίνει προσπάθεια.
Η πρόταση των παραγουσών των δυνάμεων δίνει μόνο στο . Να αποδειχθεί ότι η είναι παράγουσα της σε όλο το , και να γραφτεί το αόριστο ολοκλήρωμα της στο .
Υπόδειξη
Για , παραγώγισε το γινόμενο με την πρόταση της παραγώγου της n-οστής ρίζας, από το μάθημα για την παράγωγο της αντίστροφης συνάρτησης, και απλοποίησε με . Στο , η ρίζα δεν είναι παραγωγίσιμη και ο κανόνας του γινομένου δεν εφαρμόζεται: υπολόγισε το όριο του λόγου μεταβολής .
Απάντηση
Έστω η συνάρτηση πρόσημο. Να αποδειχθεί ότι η δεν έχει παράγουσα στο , αν και έχει στο και αν και το θεώρημα του Νταρμπού δεν εφαρμόζεται σε ένα διάστημα που περιέχει ένα από τα άκρα του. Και αν η τιμή της στο αλλάξει σε ;
Υπόδειξη
Αν η ήταν παράγουσα της στο , θα ήταν συνεχής στο , με στο . Εφάρμοσε το πόρισμα του ορίου της παραγώγου, από το μάθημα για τα θεωρήματα των Φερμά, Ρολ, Λαγκράνζ και Κωσί, και σύγκρινε με .
Απάντηση
Δεν έχει: μια παράγουσα θα ικανοποιούσε . Με την τιμή στο , η συνάρτηση είναι σταθερή και ίση με στο , και οι παράγουσές της εκεί είναι οι .
Να βρεθεί η συνάρτηση , παραγωγίσιμη σε κάθε με , τέτοια ώστε και για κάθε ακέραιο . Να αποδειχθεί ότι σε όλο το πεδίο ορισμού της, αν και η δεν είναι περιοδική.
Υπόδειξη
Χρησιμοποίησε την και τη γραμμικότητα. Το πεδίο ορισμού είναι η ένωση των διαστημάτων , και το βρίσκεται σε εκείνο με δείκτη : υπάρχει μια σταθερά ανά διάστημα, και κάθε συνθήκη καθορίζει μία. Για την περιοδικότητα, παρατήρησε ότι το βρίσκεται στο διάστημα με δείκτη αν το βρίσκεται σε εκείνο με δείκτη .
Απάντηση
Έστω ένα διάστημα συμμετρικό ως προς το (αν το ανήκει στο , ανήκει και το ), με περισσότερα από ένα σημεία, και έστω μια συνάρτηση με παράγουσα στο . Να αποδειχθεί ότι αν η είναι περιττή, κάθε παράγουσα της στο είναι άρτια, και ότι αν η είναι άρτια, η παράγουσα που μηδενίζεται στο είναι περιττή. Είναι περιττή κάθε παράγουσα μιας άρτιας συνάρτησης;
Υπόδειξη
Παραγώγισε την με το λυμένο πρόβλημα «Μια γραμμική αλλαγή μεταβλητής» του μαθήματος για τις παραγώγους των στοιχειωδών συναρτήσεων, με και , και εφάρμοσε το θεώρημα των παραγουσών σε διάστημα στην , ή στην , και στην . Η σταθερά υπολογίζεται στο , που ανήκει στο .
Απάντηση
Αν η είναι περιττή, για κάθε παράγουσα · αν η είναι άρτια και , . Δεν είναι περιττή κάθε παράγουσα μιας άρτιας συνάρτησης: η είναι παράγουσα της και δεν είναι περιττή.
Αναλυτική λύση
Λύση
Έστω περιττή και έστω , ορισμένη στο . Από τη γραμμική αλλαγή μεταβλητής, η είναι παραγωγίσιμη σε κάθε σημείο του , και επειδή η είναι περιττή, η είναι παράγουσα της στο .
Από το θεώρημα των παραγουσών σε διάστημα, · στο , που ανήκει στο , , ώστε και η είναι άρτια.
Έστω άρτια, με , και έστω . Τώρα , ώστε , και στο προκύπτει .
Να αποδειχθεί ότι το ακέραιο μέρος, , δεν έχει παράγουσα σε κανένα ανοικτό διάστημα που περιέχει ακέραιο. Να βρεθεί η συνάρτηση , συνεχής στο και παραγωγίσιμη σε κάθε μη ακέραιο , τέτοια ώστε για κάθε μη ακέραιο και .
Υπόδειξη
Σε κάθε ακέραιο, το ακέραιο μέρος έχει άλμα: εφάρμοσε το πόρισμα των συναρτήσεων με άλμα. Σε κάθε διάστημα , η είναι συνεχής και έχει παράγωγο στα εσωτερικά σημεία· το πόρισμα των συναρτήσεων με την ίδια παράγωγο δίνει εκεί. Η συνέχεια στους ακέραιους δένει κάθε σταθερά με εκείνη του διαστήματος στα αριστερά, ξεκινώντας από την .
Απάντηση
Ολοκληρώθηκε
Συνδεθείτε για να αποθηκεύσετε την πρόοδό σας