Μετάβαση στο περιεχόμενο
Topos Uranos

Περίληψη

Το μάθημα για τις παραγώγους ανώτερης τάξης και το διαφορικό απέδειξε δύο γεγονότα που το παρόν μάθημα συγκεντρώνει: ένα πολυώνυμο καθορίζεται από τις τιμές των παραγώγων του σε ένα σημείο, και η εφαπτομένη ευθεία προσεγγίζει μια παραγωγίσιμη συνάρτηση με σφάλμα αμελητέο ως προς την προσαύξηση της μεταβλητής. Το πολυώνυμο του Τέιλορ τάξης nn μιας συνάρτησης ff σε ένα σημείο aa, το Pn,aP_{n,a}, είναι το πολυώνυμο βαθμού το πολύ nn που έχει στο aa τις ίδιες παραγώγους με την ff έως την τάξη nn. Ο τύπος του Τέιλορ με υπόλοιπο του Πεάνο αποδεικνύει, με τις ακριβείς παραδοχές (n−1n - 1 παράγωγοι σε ένα ανοικτό διάστημα και η παράγωγος τάξης nn στο σημείο), ότι το σφάλμα Rn,a(x)=f(x)−Pn,a(x)R_{n,a}(x) = f(x) - P_{n,a}(x) είναι αμελητέο ως προς το (x−a)n(x - a)^n, και ότι το Pn,aP_{n,a} είναι το μοναδικό πολυώνυμο βαθμού το πολύ nn με αυτή την ιδιότητα. Από τη μοναδικότητα προκύπτει μια άλγεβρα των αναπτυγμάτων: τα αθροίσματα, τα γινόμενα, οι συνθέσεις, τα πηλίκα και οι παράγουσες γνωστών αναπτυγμάτων δίνουν νέα αναπτύγματα χωρίς υπολογισμό παραγώγων, και οι συντελεστές τους δίνουν τις παραγώγους στο σημείο. Με αυτά υπολογίζονται όρια συναρτήσεων και ακολουθιών που οι ισοδυναμίες δεν φτάνουν και που ο κανόνας του Λοπιτάλ λύνει μόνο με πολλές παραγωγίσεις. Το μάθημα που ακολουθεί θα φράξει το σφάλμα.

Μαθησιακοί στόχοι

  1. Να ορίζεις το πολυώνυμο του Τέιλορ Pn,aP_{n,a} και να αποδεικνύεις ότι είναι το μοναδικό πολυώνυμο βαθμού το πολύ nn του οποίου η διαφορά από τη συνάρτηση είναι αμελητέα ως προς το (x−a)n(x - a)^n.
  2. Να αποδεικνύεις ο τύπος του Τέιλορ με υπόλοιπο του Πεάνο με τις ακριβείς παραδοχές του, και να αναγνωρίζεις ότι η αντίστροφη συνεπαγωγή του είναι ψευδής.
  3. Να βρίσκεις τα αναπτύγματα των στοιχειωδών συναρτήσεων και, με την άλγεβρα των αναπτυγμάτων, εκείνα των αθροισμάτων, των γινομένων, των συνθέσεων, των πηλίκων και των παραγουσών τους.
  4. Να υπολογίζεις με αναπτύγματα όρια συναρτήσεων και ακολουθιών, τάξεις απειροστών και παράγωγοι σε ένα σημείο.

Το πολυώνυμο του Τέιλορ

Το πόρισμα των παραγώγων ανώτερης τάξης ενός πολυωνύμου, από το μάθημα για τις παραγώγους ανώτερης τάξης και το διαφορικό, ανασυνθέτει ένα πολυώνυμο από τις τιμές των παραγώγων του στο 00, και εκείνο το μάθημα προανήγγειλε ότι το ίδιο άθροισμα, περικομμένο, εφαρμοσμένο σε μια συνάρτηση που δεν είναι πολυώνυμο, είναι το πολυώνυμο του Τέιλορ. Το θεώρημα σύμφωνα με το οποίο το διαφορικό είναι το κύριο μέρος της προσαύξησης, από το ίδιο μάθημα, λέει ότι, αν η ff είναι παραγωγίσιμη στο aa, η προσαύξηση f(x)−f(a)f(x) - f(a) διαφέρει από το f′(a) (x−a)f'(a) \, (x - a) κατά μια ποσότητα αμελητέα ως προς το x−ax - a: η εφαπτομένη ευθεία είναι ένα πολυώνυμο βαθμού το πολύ 11 του οποίου το σφάλμα, συγκρινόμενο με το x−ax - a, τείνει στο 00. Το παρόν μάθημα αντικαθιστά την ευθεία με ένα πολυώνυμο βαθμού το πολύ nn, και το σφάλμα συγκρίνεται με το (x−a)n(x - a)^n. Χρησιμοποιούνται οι συγκρίσεις του ορισμού της σύγκρισης συναρτήσεων, από το μάθημα για τις ισοδύναμες απειροστές και απειρίζουσες συναρτήσεις, με προορισμό το aa: «κοντά στο aa» σημαίνει σε μια τρυπημένη περιοχή του aa, και επειδή (x−a)n≠0(x - a)^n \neq 0 για x≠ax \neq a, έχει νόημα η σύγκριση με το (x−a)n(x - a)^n. Όπως στον ορισμό της σύγκρισης ακολουθιών, από το μάθημα για τα λεπτά κριτήρια σύγκλισης, μια ισότητα όπως η f(x)=g(x)+o⁡((x−a)n)f(x) = g(x) + \operatorname{o}\left((x - a)^n\right) σημαίνει ότι f(x)−g(x)=o⁡((x−a)n)f(x) - g(x) = \operatorname{o}\left((x - a)^n\right), και το ίδιο με το O⁡\operatorname{O}· η δύναμη (x−a)0(x - a)^0 ισούται με 11, και στο x=ax = a. Όπως στο μάθημα για τις παραγώγους ανώτερης τάξης, οι συναρτήσεις θεωρούνται ορισμένες σε ένα ανοικτό διάστημα. Πρώτα, δύο λήμματα για μετατοπίσεις και πολυώνυμα.

ΛήμμαΠαράγωγοι μιας μετατόπισης

Έστω FF μια συνάρτηση ορισμένη σε ένα ανοικτό διάστημα JJ, cc ένας πραγματικός αριθμός και II το ανοικτό διάστημα των xx με x+cx + c στο JJ, και έστω G(x)=F(x+c)G(x) = F(x + c) για xx στο II. Αν η FF είναι kk φορές παραγωγίσιμη στο JJ, τότε η GG είναι kk φορές παραγωγίσιμη στο II και G(k)(x)=F(k)(x+c)G^{(k)}(x) = F^{(k)}(x + c). Αν η FF είναι n−1n - 1 φορές παραγωγίσιμη στο JJ και nn φορές παραγωγίσιμη σε ένα σημείο b+cb + c, με bb στο II, τότε η GG είναι nn φορές παραγωγίσιμη στο bb και G(n)(b)=F(n)(b+c)G^{(n)}(b) = F^{(n)}(b + c). Η μετατόπιση της μεταβλητής δεν αλλάζει τις παραγώγους: η εσωτερική συνάρτηση x+cx + c έχει παράγωγο 11.

Απόδειξη

  1. G′(x)=F′(x+c)⋅1=F′(x+c)\dato{tras}{G'(x) = F'(x + c) \cdot 1 = F'(x + c)}

    Έστω xx ένα σημείο του II στο οποίο η FF είναι παραγωγίσιμη στο x+cx + c. Η εσωτερική συνάρτηση x+cx + c είναι παραγωγίσιμη στο xx, με παράγωγο 11, και οι τιμές της στο II ανήκουν στο JJ· από το θεώρημα του κανόνα της αλυσίδας, από το μάθημα για τον κανόνα της αλυσίδας, η GG είναι παραγωγίσιμη στο xx.

  2. G(j)(x)=F(j)(x+c)→G(j+1)(x)=F(j+1)(x+c)G^{(j)}(x) = F^{(j)}(x + c) \rightarrow \resaltar{G^{(j + 1)}(x) = F^{(j + 1)}(x + c)}

    Αν G(j)(x)=F(j)(x+c)G^{(j)}(x) = F^{(j)}(x + c) στο II για κάποιο jj μικρότερο από την υποτιθέμενη τάξη παραγώγισης, το παραπάνω στάδιο, εφαρμοσμένο στην F(j)F^{(j)} στη θέση της FF, δίνει την παράγωγο της αμέσως μεγαλύτερης τάξης σε κάθε σημείο xx στο οποίο η F(j)F^{(j)} είναι παραγωγίσιμη στο x+cx + c: σε όλο το II, ή μόνο στο bb αν j=n−1j = n - 1. Η επαγωγή ως προς jj, ξεκινώντας από G(0)=GG^{(0)} = G, δίνει τους δύο ισχυρισμούς.

ΛήμμαΠολυώνυμα σε δυνάμεις του x μείον a

Έστω aa ένας πραγματικός αριθμός και QQ ένα πολυώνυμο βαθμού το πολύ nn. Τότε υπάρχουν αριθμοί c0,c1,…,cnc_0, c_1, \ldots, c_n, και μόνο αυτοί, τέτοιοι ώστε

Q(x)=∑k=0nck(x−a)kQ(x) = \sum_{k=0}^{n} c_k (x - a)^k

για κάθε πραγματικό αριθμό xx, και είναι τα πηλίκα ck=Q(k)(a)k!c_k = \frac{Q^{(k)}(a)}{k!}, για 0≤k≤n0 \leq k \leq n. Γράφοντας x=(x−a)+ax = (x - a) + a, κάθε δύναμη του xx αναπτύσσεται σε δυνάμεις του x−ax - a· οι παράγωγοι στο aa υπολογίζονται έπειτα όπως στο 00, με μετατόπιση της μεταβλητής.

Απόδειξη

  1. xj=((x−a)+a)j=∑i=0j(ji)aj−i(x−a)ix^j = \left((x - a) + a\right)^j = \resaltar{\sum_{i=0}^{j} \binom{j}{i} a^{j - i} (x - a)^i}

    Έστω Q(x)=b0+b1x+⋯+bnxnQ(x) = b_0 + b_1 x + \cdots + b_n x^n. Από το θεώρημα του διωνύμου του Νεύτωνα, από το μάθημα για τη συνδυαστική και το διώνυμο του Νεύτωνα, με προσθετέους τα x−ax - a και aa, κάθε δύναμη xjx^j είναι άθροισμα πολλαπλασίων των δυνάμεων (x−a)i(x - a)^i με i≤ji \leq j· συγκεντρώνοντας, με τη γραμμικότητα του θεωρήματος των ιδιοτήτων του αθροίσματος, από το μάθημα για τα αθροίσματα, τις προόδους και την επαγωγή, τους όρους κάθε δύναμης του x−ax - a, προκύπτουν οι ckc_k.

  2. S(k)(0)=k! ck,0≤k≤n\dato{coef}{S^{(k)}(0) = k! \, c_k, \qquad 0 \leq k \leq n}

    Έστω S(t)=∑k=0ncktkS(t) = \sum_{k=0}^{n} c_k t^k, ώστε Q(x)=S(x−a)Q(x) = S(x - a) για κάθε πραγματικό xx. Από το πόρισμα των παραγώγων ανώτερης τάξης ενός πολυωνύμου, από το μάθημα για τις παραγώγους ανώτερης τάξης και το διαφορικό, η SS είναι απείρως παραγωγίσιμη και οι παράγωγοί της στο 00 δίνουν τους συντελεστές της.

  3. Q(k)(a)=S(k)(0)=k! ck→ck=Q(k)(a)k!Q^{(k)}(a) = S^{(k)}(0) = k! \, c_k \rightarrow \resaltar{c_k = \frac{Q^{(k)}(a)}{k!}}

    Από το λήμμα των παραγώγων μιας μετατόπισης, με την SS στη θέση της FF και c=−ac = -a, η παράγωγος τάξης kk της QQ στο aa είναι εκείνη της SS στο 00. Επομένως, κάθε γραφή του QQ σε δυνάμεις του x−ax - a έχει τους συντελεστές της διατύπωσης: είναι μοναδικοί.

ΟρισμόςΠολυώνυμο του Τέιλορ και υπόλοιπο

Έστω ff μια συνάρτηση ορισμένη σε ένα ανοικτό διάστημα II, n≥0n \geq 0 ένας ακέραιος και aa ένα σημείο του II στο οποίο η ff είναι nn φορές παραγωγίσιμη. Το πολυώνυμο του Τέιλορ τάξης nn της ff στο aa είναι το

Pn,a(x)=∑k=0nf(k)(a)k!(x−a)k=f(a)+f′(a) (x−a)+f′′(a)2(x−a)2+⋯+f(n)(a)n!(x−a)nP_{n,a}(x) = \sum_{k=0}^{n} \frac{f^{(k)}(a)}{k!} (x - a)^k = f(a) + f'(a) \, (x - a) + \frac{f''(a)}{2} (x - a)^2 + \cdots + \frac{f^{(n)}(a)}{n!} (x - a)^n

και το υπόλοιπο του Τέιλορ τάξης nn είναι η διαφορά Rn,a(x)=f(x)−Pn,a(x)R_{n,a}(x) = f(x) - P_{n,a}(x), για xx στο II. Αν a=0a = 0 και δεν υπάρχει αμφιβολία για το σημείο, γράφουμε Pn(x)P_n(x) και Rn(x)R_n(x).

Το πολυώνυμο του Τέιλορ έχει βαθμό το πολύ nn, και μικρότερο αν f(n)(a)=0f^{(n)}(a) = 0· γι’ αυτό λέγεται «τάξης nn». Το πολυώνυμο τάξης 00 είναι η σταθερά P0,a(x)=f(a)P_{0,a}(x) = f(a), και εκείνο τάξης 11, το P1,a(x)=f(a)+f′(a) (x−a)P_{1,a}(x) = f(a) + f'(a) \, (x - a), είναι η εφαπτομένη ευθεία. Από το λήμμα των πολυωνύμων σε δυνάμεις του xx μείον aa, εφαρμοσμένο στο Pn,aP_{n,a}, του οποίου οι συντελεστές είναι οι f(k)(a)k!\frac{f^{(k)}(a)}{k!}, οι παράγωγοι του Pn,aP_{n,a} στο aa συμπίπτουν με εκείνες της ff έως την τάξη nn, και αν η ff είναι πολυώνυμο βαθμού το πολύ nn, τότε Pn,a=fP_{n,a} = f, για κάθε aa. Το υπόλοιπο RnR_n μιας συνάρτησης δεν πρέπει να συγχέεται με το υπόλοιπο Rn=S−SnR_n = S - S_n μιας σειράς, από το μάθημα για τις αριθμητικές σειρές και τη σύγκλισή τους, που το παρόν μάθημα δεν χρησιμοποιεί. Για παράδειγμα, από το θεώρημα των παραγώγων τάξης nn των δυνάμεων και της εκθετικής, όλες οι παράγωγοι της exe^x ισούνται με 11 στο 00, και Pn(x)=∑k=0nxkk!P_n(x) = \sum_{k=0}^{n} \frac{x^k}{k!}. Οι διαδοχικές παράγωγοι του συνημιτόνου είναι το ημίτονο με αλλαγμένο πρόσημο, το συνημίτονο με αλλαγμένο πρόσημο, το ημίτονο και το συνημίτονο, και επαναλαμβάνονται ανά τέσσερις, από την πρόταση των παραγώγων τάξης nn του ημιτόνου και του συνημιτόνου· στο 00 ισούνται με 00, −1-1, 00 και 11, και επομένως P2(x)=P3(x)=1−x22P_2(x) = P_3(x) = 1 - \frac{x^2}{2}: είναι η παραβολή του μαθήματος για το θεώρημα της παρεμβολής, που προανήγγειλε ότι το θεώρημα του Τέιλορ θα προσδιόριζε πόσο της μοιάζει το συνημίτονο. Το ερώτημα είναι πόσο κοντά στην ff βρίσκεται το Pn,aP_{n,a}, και για να το απαντήσουμε χρειάζεται ένας ορισμός.

ΟρισμόςΕπαφή τάξης n και ανάπτυγμα

Έστω ff και gg συναρτήσεις ορισμένες κοντά στο aa, και n≥0n \geq 0 ένας ακέραιος. Οι συναρτήσεις ff και gg έχουν επαφή τάξης nn στο aa αν f(x)−g(x)=o⁡((x−a)n)f(x) - g(x) = \operatorname{o}\left((x - a)^n\right) όταν το xx τείνει στο aa. Ένα ανάπτυγμα τάξης nn της ff στο aa είναι μια ισότητα

f(x)=Q(x)+o⁡((x−a)n)f(x) = Q(x) + \operatorname{o}\left((x - a)^n\right)

όπου QQ είναι ένα πολυώνυμο βαθμού το πολύ nn που έχει επαφή τάξης nn με την ff στο aa· το QQ είναι το πολυωνυμικό μέρος του αναπτύγματος.

Ένα ανάπτυγμα τάξης nn δίνει τα αναπτύγματα μικρότερης τάξης: αν m<nm < n και το πολυωνυμικό μέρος γραφτεί σε δυνάμεις του x−ax - a, όπως επιτρέπει το λήμμα των πολυωνύμων σε δυνάμεις του xx μείον aa, κάθε όρος ck(x−a)kc_k (x - a)^k με m<k≤nm < k \leq n είναι o⁡((x−a)m)\operatorname{o}\left((x - a)^m\right), επειδή το πηλίκο του διά (x−a)m(x - a)^m είναι ck(x−a)k−mc_k (x - a)^{k - m}, που τείνει στο 00· και το o⁡((x−a)n)\operatorname{o}\left((x - a)^n\right) είναι o⁡((x−a)m)\operatorname{o}\left((x - a)^m\right), επειδή το πηλίκο του διά (x−a)m(x - a)^m είναι το πηλίκο του διά (x−a)n(x - a)^n πολλαπλασιασμένο με (x−a)n−m(x - a)^{n - m}. Από την πρόταση των ιδιοτήτων της σύγκρισης, από το μάθημα για τις ισοδύναμες απειροστές και απειρίζουσες συναρτήσεις, εφαρμοσμένη επαγωγικά ως προς το πλήθος των προσθετέων, αρκεί να αφαιρεθούν από το πολυωνυμικό μέρος αυτοί οι όροι.

ΛήμμαΜοναδικότητα του αναπτύγματος

Αν QQ είναι ένα πολυώνυμο βαθμού το πολύ nn και Q(x)=o⁡((x−a)n)Q(x) = \operatorname{o}\left((x - a)^n\right) όταν το xx τείνει στο aa, όλοι οι συντελεστές του QQ είναι μηδενικοί. Κατά συνέπεια, μια συνάρτηση έχει το πολύ ένα ανάπτυγμα τάξης nn στο aa. Αν κάποιος συντελεστής σε δυνάμεις του x−ax - a δεν ήταν μηδενικός, ο πρώτος από αυτούς θα έδινε στο πηλίκο διά μιας δύναμης του x−ax - a όριο διάφορο του 00.

Απόδειξη

  1. Q(x)(x−a)j=cj+∑k=j+1nck(x−a)k−j→cj\frac{Q(x)}{(x - a)^j} = c_j + \sum_{k=j + 1}^{n} c_k (x - a)^{k - j} \to \dato{cj}{c_j}

    Από το λήμμα των πολυωνύμων σε δυνάμεις του xx μείον aa, Q(x)=∑k=0nck(x−a)kQ(x) = \sum_{k=0}^{n} c_k (x - a)^k. Ας υποθέσουμε ότι κάποιος ckc_k δεν είναι μηδενικός, και έστω jj ο μικρότερος από τους δείκτες kk μεταξύ 00 και nn με ck≠0c_k \neq 0, που υπάρχει επειδή είναι πεπερασμένοι. Για x≠ax \neq a, το πηλίκο διά (x−a)j(x - a)^j είναι πολυώνυμο, και από το πόρισμα του ορίου πολυωνύμου και ρητής συνάρτησης, από το μάθημα για την άλγεβρα των ορίων, τείνει στην τιμή του στο aa.

  2. Q(x)(x−a)j=Q(x)(x−a)n (x−a)n−j→0→cj=0\frac{Q(x)}{(x - a)^j} = \frac{Q(x)}{(x - a)^n} \, (x - a)^{n - j} \to 0 \rightarrow \resaltar{c_j = 0}

    Από την άλλη πλευρά, το ίδιο πηλίκο είναι το πηλίκο διά (x−a)n(x - a)^n, που τείνει στο 00 από την παραδοχή, πολλαπλασιασμένο με (x−a)n−j(x - a)^{n - j}, που τείνει στο 00 αν j<nj < n και ισούται με 11 αν j=nj = n· από το θεώρημα του ορίου γινομένου, τείνει στο 00. Από το θεώρημα της μοναδικότητας του ορίου, από το μάθημα για το όριο συναρτήσεων μιας πραγματικής μεταβλητής, cj=0c_j = 0, αντίθετα με την επιλογή του jj. Επομένως, όλοι οι ckc_k είναι μηδενικοί.

  3. Q1(x)−Q2(x)=(f(x)−Q2(x))−(f(x)−Q1(x))=o⁡((x−a)n)→Q1=Q2Q_1(x) - Q_2(x) = \left(f(x) - Q_2(x)\right) - \left(f(x) - Q_1(x)\right) = \operatorname{o}\left((x - a)^n\right) \rightarrow \resaltar{Q_1 = Q_2}

    Αν f(x)=Q1(x)+o⁡((x−a)n)f(x) = Q_1(x) + \operatorname{o}\left((x - a)^n\right) και f(x)=Q2(x)+o⁡((x−a)n)f(x) = Q_2(x) + \operatorname{o}\left((x - a)^n\right), η διαφορά Q1−Q2Q_1 - Q_2 είναι πολυώνυμο βαθμού το πολύ nn, και από την πρόταση των ιδιοτήτων της σύγκρισης είναι αμελητέα ως προς το (x−a)n(x - a)^n. Από τα παραπάνω, είναι το μηδενικό πολυώνυμο.