Μετάβαση στο περιεχόμενο
Topos Uranos

Παραγώγιση κάτω από το σύμβολο του ολοκληρώματος

Περίληψη

Πολλά ολοκληρώματα εξαρτώνται από έναν αριθμό που δεν είναι η μεταβλητή ολοκλήρωσης: το ολοκλήρωμα της e−txe^{-tx} από 00 έως 11, για παράδειγμα, είναι συνάρτηση του tt. Το μάθημα αυτό μελετά αυτά τα ολοκληρώματα με παράμετρο. Αν η ολοκληρωτέα συνάρτηση είναι συνεχής σε ένα ορθογώνιο, το ολοκλήρωμα είναι συνεχές ως προς την παράμετρο, και αν είναι συνεχής και η παράγωγός της ως προς την παράμετρο, το ολοκλήρωμα παραγωγίζεται παραγωγίζοντας μέσα σε αυτό: είναι ο κανόνας του Λάιμπνιτς. Οι δύο αποδείξεις στηρίζονται στην ομοιόμορφη συνέχεια σε ορθογώνιο, η οποία αποδεικνύεται με ακολουθίες, όπως το θεώρημα Χάινε-Κάντορ της ενότητας για τις ακολουθίες, και με τα ελάχιστα για τις συναρτήσεις δύο μεταβλητών. Στα γενικευμένα ολοκληρώματα, η μετάβαση στο όριο απαιτεί η ουρά να γίνεται μικρή ταυτόχρονα για όλες τις τιμές της παραμέτρου: είναι η ομοιόμορφη σύγκλιση, που προκύπτει από ένα κοινό φράγμα της ολοκληρωτέας συνάρτησης (το κριτήριο του Βάιερστρας) ή, όταν δεν υπάρχει, από το φράγμα της ουράς του κριτηρίου του Ντιρικλέ του μαθήματος που προηγήθηκε. Με αυτά τα εργαλεία υπολογίζονται τα ολοκληρώματα του Φρουλάνι και, όπως προανήγγειλε το μάθημα για την υπό συνθήκη σύγκλιση, η τιμή π2\frac{\pi}{2} του ολοκληρώματος της sin⁡xx\frac{\sin x}{x} στο [0,∞)\ico{0}{\infty}.

Μαθησιακοί στόχοι

  1. Να αποδεικνύει ότι μια συνάρτηση συνεχής σε ορθογώνιο είναι ομοιόμορφα συνεχής και να συνάγει τη συνέχεια και τον κανόνα του Λάιμπνιτς για τα ολοκληρώματα με παράμετρο σε κλειστό διάστημα.
  2. Να επεκτείνει τη συνέχεια και την παραγώγιση στα γενικευμένα ολοκληρώματα με παράμετρο μέσω της ομοιόμορφης σύγκλισης, και να αναγνωρίζει με παραδείγματα γιατί δεν αρκεί η σύγκλιση για κάθε τιμή της παραμέτρου.
  3. Να υπολογίζει ολοκληρώματα του Φρουλάνι με τις ακριβείς παραδοχές τους.
  4. Να υπολογίζει ορισμένα και γενικευμένα ολοκληρώματα παραγωγίζοντας ως προς μια παράμετρο, ανάμεσά τους το ∫0∞sin⁡xx dx=π2\int_0^{\infty} \frac{\sin x}{x} \, \mathrm{d}x = \frac{\pi}{2}.

Συναρτήσεις δύο μεταβλητών και ομοιόμορφη συνέχεια

Σε ένα ολοκλήρωμα με παράμετρο, F(t)=∫abf(x,t) dxF(t) = \int_a^b f(x, t) \, \mathrm{d}x, η ολοκληρωτέα συνάρτηση είναι συνάρτηση δύο μεταβλητών: αντιστοιχίζει έναν πραγματικό αριθμό f(x,t)f(x, t) σε κάθε σημείο (x,t)(x, t) ενός συνόλου του επιπέδου. Στον Λογισμό III μελετώνται αυτές οι συναρτήσεις γενικά· το μάθημα αυτό χρειάζεται μόνο τη συνέχειά τους στα γινόμενα δύο διαστημάτων, I×JI \times J, που αποτελούνται από τα σημεία (x,t)(x, t) με xx στο II και tt στο JJ, και την παράγωγο ως προς μία μεταβλητή με την άλλη σταθερή. Οι ορισμοί αντιγράφουν εκείνους του μαθήματος Λογισμός I και εκείνον του μαθήματος για τις ακολουθίες, τις συναρτήσεις και την ομοιόμορφη συνέχεια, με ένα τετράγωνο στη θέση ενός διαστήματος.

ΟρισμόςΣυνέχεια συνάρτησης δύο μεταβλητών

Έστω DD ένα σύνολο σημείων του επιπέδου και ff μια συνάρτηση που αντιστοιχίζει σε κάθε σημείο (x,t)(x, t) του DD έναν πραγματικό αριθμό f(x,t)f(x, t). Λέμε ότι η ff είναι συνεχής στο σημείο (x0,t0)(x_0, t_0) του DD αν για κάθε ε>0\varepsilon > 0 υπάρχει ένα δ>0\delta > 0 τέτοιο ώστε ∣f(x,t)−f(x0,t0)∣<ε\abs{f(x, t) - f(x_0, t_0)} < \varepsilon για κάθε σημείο (x,t)(x, t) του DD με ∣x−x0∣<δ\abs{x - x_0} < \delta και ∣t−t0∣<δ\abs{t - t_0} < \delta· ότι είναι συνεχής στο DD αν είναι συνεχής σε κάθε σημείο του DD· και ότι είναι ομοιόμορφα συνεχής στο DD αν για κάθε ε>0\varepsilon > 0 υπάρχει ένα δ>0\delta > 0, που εξαρτάται μόνο από το ε\varepsilon, τέτοιο ώστε:

(∀(x,t)∈D)(∀(y,s)∈D)(∣x−y∣<δ∧∣t−s∣<δ→∣f(x,t)−f(y,s)∣<ε)(\forall (x, t) \in D)(\forall (y, s) \in D)\left(\abs{x - y} < \delta \wedge \abs{t - s} < \delta \rightarrow \abs{f(x, t) - f(y, s)} < \varepsilon\right)

Τα σημεία που βρίσκονται κοντά στο (x0,t0)(x_0, t_0) είναι εκείνα ενός τετραγώνου πλευράς 2δ2\delta με κέντρο αυτό. Ο Λογισμός III μετρά την εγγύτητα με την ευκλείδεια απόσταση, και οι δύο ορισμοί είναι ισοδύναμοι, επειδή ο κύκλος ακτίνας δ\delta βρίσκεται μέσα σε αυτό το τετράγωνο και το τετράγωνο βρίσκεται μέσα στον κύκλο ακτίνας 2δ2\delta· τίποτε σε αυτό το μάθημα δεν εξαρτάται από αυτή την ισοδυναμία.

ΛήμμαΠράξεις με συνεχείς συναρτήσεις δύο μεταβλητών

Έστω II και JJ διαστήματα και D=I×JD = I \times J. Τότε:

  1. αν η φ\varphi είναι συνεχής στο II και η ψ\psi είναι συνεχής στο JJ, οι συναρτήσεις (x,t)↦φ(x)(x, t) \mapsto \varphi(x) και (x,t)↦ψ(t)(x, t) \mapsto \psi(t) είναι συνεχείς στο DD· και αν η ff είναι συνεχής στο DD και το t0t_0 ανήκει στο JJ, η συνάρτηση x↦f(x,t0)x \mapsto f(x, t_0) είναι συνεχής στο II (με τον ίδιο τρόπο με σταθερό το x0x_0)·
  2. αν οι ff και gg είναι συνεχείς στο DD, είναι συνεχείς και οι f+gf + g και fgfg·
  3. αν η ff είναι συνεχής στο DD, με τιμές σε ένα διάστημα KK, και η hh είναι συνεχής στο KK, η συνάρτηση (x,t)↦h(f(x,t))(x, t) \mapsto h(f(x, t)) είναι συνεχής στο DD.

Οι αποδείξεις του θεωρήματος των πράξεων με συνεχείς συναρτήσεις και του θεωρήματος της σύνθεσης, από το μάθημα για το όριο και τη συνέχεια, ισχύουν με τον νέο ορισμό· επαναλαμβάνονται εδώ.

Απόδειξη

  1. ∣x−x0∣<δ∧∣t−t0∣<δ→∣φ(x)−φ(x0)∣<ε\abs{x - x_0} < \delta \wedge \abs{t - t_0} < \delta \rightarrow \abs{\varphi(x) - \varphi(x_0)} < \varepsilon

    Έστω (x0,t0)(x_0, t_0) ένα σημείο του DD και ε>0\varepsilon > 0. Αν η φ\varphi είναι συνεχής στο x0x_0, το δ\delta που της αντιστοιχεί χρησιμεύει για την πρώτη συνάρτηση, επειδή η συνθήκη για το tt δεν παίζει ρόλο· το ίδιο με την ψ\psi. Αν η ff είναι συνεχής στο (x0,t0)(x_0, t_0), τα σημεία (x,t0)(x, t_0) με xx στο II ανήκουν στο DD και ικανοποιούν ∣t0−t0∣<δ\abs{t_0 - t_0} < \delta, και το δ\delta της ff χρησιμεύει για τον περιορισμό.

  2. ∣fg−f0g0∣=∣f0 (g−g0)+g (f−f0)∣≤∣f0∣ ε2(∣f0∣+1)+(∣g0∣+1) ε2(∣g0∣+1)<ε\abs{fg - f_0 g_0} = \abs{f_0 \, (g - g_0) + g \, (f - f_0)} \leq \frac{\abs{f_0} \, \varepsilon}{2(\abs{f_0} + 1)} + \frac{(\abs{g_0} + 1) \, \varepsilon}{2(\abs{g_0} + 1)} < \resaltar{\varepsilon}

    Έστω f0=f(x0,t0)f_0 = f(x_0, t_0) και g0=g(x0,t0)g_0 = g(x_0, t_0). Για το άθροισμα, παίρνουμε το μικρότερο από τα δ\delta της ff και της gg με το ε2\frac{\varepsilon}{2}, και την τριγωνική ανισότητα. Για το γινόμενο, έστω δ\delta το μικρότερο από τρία: εκείνο της gg με το 11, που δίνει ∣g(x,t)∣<∣g0∣+1\abs{g(x, t)} < \abs{g_0} + 1· εκείνο της gg με το ε2(∣f0∣+1)\frac{\varepsilon}{2(\abs{f_0} + 1)}· και εκείνο της ff με το ε2(∣g0∣+1)\frac{\varepsilon}{2(\abs{g_0} + 1)}. Στα σημεία του DD του τετραγώνου πλευράς 2δ2\delta:

  3. ∣x−x0∣<δ∧∣t−t0∣<δ→∣f(x,t)−y0∣<η→∣h(f(x,t))−h(y0)∣<ε\abs{x - x_0} < \delta \wedge \abs{t - t_0} < \delta \rightarrow \abs{f(x, t) - y_0} < \eta \rightarrow \resaltar{\abs{h(f(x, t)) - h(y_0)} < \varepsilon}

    Έστω y0=f(x0,t0)y_0 = f(x_0, t_0), που ανήκει στο KK. Επειδή η hh είναι συνεχής στο y0y_0, υπάρχει ένα η>0\eta > 0 τέτοιο ώστε ∣h(y)−h(y0)∣<ε\abs{h(y) - h(y_0)} < \varepsilon για κάθε yy του KK με ∣y−y0∣<η\abs{y - y_0} < \eta· και επειδή η ff είναι συνεχής στο (x0,t0)(x_0, t_0), υπάρχει ένα δ\delta που αντιστοιχεί στο η\eta. Επειδή το f(x,t)f(x, t) ανήκει στο KK:

Για παράδειγμα, η (x,t)↦e−tx(x, t) \mapsto e^{-tx} είναι συνεχής σε κάθε γινόμενο δύο διαστημάτων: οι συναρτήσεις xx και tt είναι συνεχείς από το πρώτο σκέλος, το γινόμενό τους και το γινόμενο αυτού με τη σταθερά −1-1 από το δεύτερο, και η σύνθεση με την εκθετική από το τρίτο.

ΘεώρημαΘεώρημα Χάινε-Κάντορ σε ορθογώνιο

Έστω a<ba < b, p<qp < q και ff μια συνάρτηση συνεχής στο ορθογώνιο [a,b]×[p,q]\icc{a}{b} \times \icc{p}{q}. Τότε η ff είναι ομοιόμορφα συνεχής σε αυτό. Αν δεν ήταν, θα υπήρχαν ζεύγη σημείων όλο και πιο κοντινά με τιμές απομακρυσμένες· το θεώρημα Μπολτσάνο-Βάιερστρας, εφαρμοσμένο σε κάθε συντεταγμένη, θα έκανε αυτά τα ζεύγη να συγκλίνουν σε ένα ίδιο σημείο του ορθογωνίου, στο οποίο η ff δεν θα ήταν συνεχής.

Απόδειξη

  1. ∣xk−yk∣<1k,∣tk−sk∣<1k,∣f(xk,tk)−f(yk,sk)∣≥ε0\dato{par}{\abs{x_k - y_k} < \frac{1}{k}, \qquad \abs{t_k - s_k} < \frac{1}{k}, \qquad \abs{f(x_k, t_k) - f(y_k, s_k)} \geq \varepsilon_0}

    Αν η ff δεν είναι ομοιόμορφα συνεχής, υπάρχει ένα ε0>0\varepsilon_0 > 0 για το οποίο κανένα δ\delta δεν χρησιμεύει. Με δ=1k\delta = \frac{1}{k}, για κάθε φυσικό kk, επιλέγουμε δύο σημεία του ορθογωνίου, (xk,tk)(x_k, t_k) και (yk,sk)(y_k, s_k), που το δείχνουν (μία επιλογή για κάθε kk, όπως συνηθίζεται στην ανάλυση).

  2. xni→x∗,tni→t∗x_{n_i} \to x^{*}, \qquad t_{n_i} \to t^{*}

    Επειδή a≤xk≤ba \leq x_k \leq b, το θεώρημα Μπολτσάνο-Βάιερστρας, από το μάθημα για τις υπακολουθίες, δίνει μια υπακολουθία (xkj)(x_{k_j}) με όριο x∗x^{*} στο [a,b]\icc{a}{b}· εφαρμοσμένο στην (tkj)(t_{k_j}), που βρίσκεται στο [p,q]\icc{p}{q}, δίνει μια υπακολουθία της με όριο t∗t^{*} στο [p,q]\icc{p}{q}. Έστω nin_i οι δείκτες της, που αυξάνονται γνησίως και ικανοποιούν ni≥in_i \geq i, από το λήμμα των δεικτών μιας υπακολουθίας. Από το θεώρημα των υπακολουθιών μιας ακολουθίας με όριο, από το ίδιο μάθημα, και η (xni)(x_{n_i}) τείνει στο x∗x^{*}.

  3. yni=xni+(yni−xni)→x∗,sni→t∗y_{n_i} = x_{n_i} + (y_{n_i} - x_{n_i}) \to x^{*}, \qquad s_{n_i} \to t^{*}

    Από την πρώτη ανισότητα, ∣yni−xni∣<1ni≤1i\abs{y_{n_i} - x_{n_i}} < \frac{1}{n_i} \leq \frac{1}{i}, που τείνει στο 00, από την πρόταση των δυνάμεων του αντιστρόφου, από το μάθημα για τις ακολουθίες και το όριό τους. Το θεώρημα σύμφωνα με το οποίο τα θεωρήματα ορίων ισχύουν για τις ακολουθίες, από το ίδιο μάθημα (το κριτήριο της παρεμβολής και η άλγεβρα), δίνει τα όρια των δύο άλλων συντεταγμένων.

  4. ∣f(xni,tni)−f(yni,sni)∣≤∣f(xni,tni)−f(x∗,t∗)∣+∣f(x∗,t∗)−f(yni,sni)∣<ε0\abs{f(x_{n_i}, t_{n_i}) - f(y_{n_i}, s_{n_i})} \leq \abs{f(x_{n_i}, t_{n_i}) - f(x^{*}, t^{*})} + \abs{f(x^{*}, t^{*}) - f(y_{n_i}, s_{n_i})} < \resaltar{\varepsilon_0}

    Επειδή η ff είναι συνεχής στο (x∗,t∗)(x^{*}, t^{*}), υπάρχει ένα δ\delta που αντιστοιχεί στο ε02\frac{\varepsilon_0}{2}, και από τον ορισμό του ορίου ακολουθίας υπάρχει ένας δείκτης από τον οποίο και πέρα οι τέσσερις συντεταγμένες απέχουν από το όριό τους λιγότερο από δ\delta (ο μεγαλύτερος από τους τέσσερις δείκτες). Από αυτόν και πέρα, η τριγωνική ανισότητα αντιφάσκει με την τρίτη ανισότητα των ζευγών.

ΘεώρημαΣυνέχεια ολοκληρώματος με παράμετρο

Έστω a<ba < b, p<qp < q και ff μια συνάρτηση συνεχής στο [a,b]×[p,q]\icc{a}{b} \times \icc{p}{q}. Τότε, για κάθε tt του [p,q]\icc{p}{q}, η συνάρτηση x↦f(x,t)x \mapsto f(x, t) είναι ολοκληρώσιμη στο [a,b]\icc{a}{b}, και η συνάρτηση FF που ορίζεται από τον παρακάτω τύπο είναι ομοιόμορφα συνεχής στο [p,q]\icc{p}{q}:

F(t)=∫abf(x,t) dxF(t) = \int_a^b f(x, t) \, \mathrm{d}x

Αν το tt είναι κοντά στο t0t_0, η f(x,t)f(x, t) είναι κοντά στην f(x,t0)f(x, t_0) για όλα τα xx ταυτόχρονα, και τα ολοκληρώματα επίσης. Το σχήμα δείχνει τις γραφικές παραστάσεις της x↦f(x,t0)x \mapsto f(x, t_0) και της x↦f(x,t)x \mapsto f(x, t)· τη δεύτερη, μέσα σε μια λωρίδα ύψους 2η2\eta γύρω από την πρώτη· και την απόλυτη τιμή της διαφοράς τους, κάτω από το ύψος η\eta, της οποίας το ολοκλήρωμα φράσσει την ∣F(t)−F(t0)∣\abs{F(t) - F(t_0)}.

Απόδειξη

  1. t∈[p,q]→F(t)=∫abf(x,t) dxt \in \icc{p}{q} \rightarrow F(t) = \int_a^b f(x, t) \, \mathrm{d}x

    Από το πρώτο σκέλος του λήμματος των πράξεων με συνεχείς συναρτήσεις δύο μεταβλητών, κάθε συνάρτηση x↦f(x,t)x \mapsto f(x, t) είναι συνεχής στο [a,b]\icc{a}{b}, και ολοκληρώσιμη από το θεώρημα σύμφωνα με το οποίο οι συνεχείς συναρτήσεις είναι ολοκληρώσιμες, από το μάθημα για τις ολοκληρώσιμες συναρτήσεις: η FF ορίζεται στο [p,q]\icc{p}{q}.

  2. ∣t−t0∣<δ→∣f(x,t)−f(x,t0)∣<η,a≤x≤b\dato{eta}{\abs{t - t_0} < \delta \rightarrow \abs{f(x, t) - f(x, t_0)} < \eta, \qquad a \leq x \leq b}

    Δοθέντος ε>0\varepsilon > 0, έστω η=ε2(b−a)\eta = \frac{\varepsilon}{2(b - a)}. Το θεώρημα Χάινε-Κάντορ σε ορθογώνιο δίνει ένα δ\delta που αντιστοιχεί στο η\eta και εξαρτάται μόνο από το ε\varepsilon. Αν τα tt και t0t_0 ανήκουν στο [p,q]\icc{p}{q} και ∣t−t0∣<δ\abs{t - t_0} < \delta, για κάθε xx του [a,b]\icc{a}{b} τα σημεία (x,t)(x, t) και (x,t0)(x, t_0) έχουν την ίδια πρώτη συντεταγμένη και δεύτερες συντεταγμένες σε απόσταση μικρότερη από δ\delta.

  3. ∣F(t)−F(t0)∣≤∫ab∣f(x,t)−f(x,t0)∣ dx≤η (b−a)=ε2<ε\abs{F(t) - F(t_0)} \leq \int_a^b \abs{f(x, t) - f(x, t_0)} \, \mathrm{d}x \leq \eta \, (b - a) = \frac{\varepsilon}{2} < \resaltar{\varepsilon}

    Από το θεώρημα της γραμμικότητας του ολοκληρώματος, το θεώρημα της απόλυτης τιμής του ολοκληρώματος και το πόρισμα των φραγμάτων του ολοκληρώματος, από το μάθημα για τις ιδιότητες του ορισμένου ολοκληρώματος, η διαφορά φράσσεται. Επειδή το δ\delta δεν εξαρτάται από το t0t_0, η FF είναι ομοιόμορφα συνεχής, και ειδικότερα συνεχής.

Το κλειστό και φραγμένο διάστημα ολοκλήρωσης δεν μπορεί να παραλειφθεί: το λυμένο πρόβλημα «Ένα ολοκλήρωμα με παράμετρο που κάνει άλμα» δείχνει ένα γενικευμένο ολοκλήρωμα μιας συνάρτησης συνεχούς στο [0,∞)×[0,1]\ico{0}{\infty} \times \icc{0}{1} που ισούται με 11 αν t>0t > 0 και με 00 αν t=0t = 0.