Qvid sit LaTeX

Compositio typographica

Omnis textvs impressvs vel in tabvla lvcida lectvs compositvs est: aliqvis, avt aliqvid, statvit qvo loco accvrate qvaeqve littera cadat. Compositio typographica est svmma harvm sententiarvm: qvis typvs et qvae magnitvdo adhibeantvr, vbi qvisqve versvs desinat et qvomodo spativm inter eivs verba distribvatvr vt aeqvetvr, qvae verba divisione per syllabas frangantvr et qvo loco, qvando dvae litterae in ligatvram confvndantvr, qvomodo intervallvm inter qvaedam litterarvm paria temperetvr, vbi qvaeqve pagina abrvmpatvr, qva altitvdine notae ponantvr et qvomodo titvli ordinentvr. Per saecvla haec fvit ars compositoris, qvi versvs ex typis plvmbeis formabat; hodie programma eam exseqvitvr, sed sententiae eaedem manent.

Bona paragraphvs non animadvertitvr: ocvlvs versvs percvrrit neqve in intervalla inaeqvalia neqve in divisiones absvrdas offendit. Id avtem efficere non est leve, qvia qvaeqve sententia seqventes condicionat: locvs vbi primvs versvs desinit determinat qvo verbo secvndvs incipiat, et sic vsqve ad finem paragraphi.

Textvs docti hanc cvram magis qvam alii postvlant. Formvlas continent, qvarvm compositio propriis regvlis paret (spativm circa signvm aeqvalitatis non est id qvod comma circvmdat, et index inferior certa proportione minvitvr); ad se ipsos sine fine remittvnt, sectionibvs, theorematis, figvris aeqvationibvsqve nvmeratis qvae nvmero svo citantvr; notas paginae imae et indicationes bibliographicas accvmvlant qvae stilvm vniformem seqvi debent; saepe plvres lingvas plvresqve scriptvras miscent; et plervmqve longi svnt, ita vt neglegentia per centvm paginas repetita manv corrigi non possit. Si haec ita se habent, expedit compositionem systemati committere qvod eam regvlis expressis absolvat et avctori permittat vt iis qvae dicit operam det.

Notatio et programma scriptorivm

Dvo svnt modi petendi a programmate vt textvm componat. In programmate scriptorio, vt Microsoft Word vel LibreOffice Writer, avctor in tabvla lvcida paginam videt qvalis imprimetvr, eamqve directo mvtat: verbvm seligit et in litteras inclinatas convertit, marginem trahit, maiorem magnitvdinem titvlo eligit. Hic modvs locvtione Anglica describi solet, qvae Latine sonat: qvod vides, id accipis.

In lingva notationis, contra, avctor plicam textvs simplicis scribit, in qvam notas interponit qvae dicvnt qvid qvaeqve res sit avt qvomodo tractanda: hoc verbvm efferri, hvnc versvm titvlvm sectionis esse, hvnc locvm citationem esse. Programma deinde eam plicam legit et docvmentvm compositvm efficit. Paginae interretiales sic scribvntvr, in HTML; LaTeX est lingva notationis ad docvmenta impressa egregia efficienda excogitata.

Comparatio, vt ivsta sit, agnoscere debet qvid vterqve modvs melivs faciat. Programma scriptorivm responsvm statim praebet, vix vllam praeviam disciplinam postvlat, instrvmentvm est qvod pleriqve cvm qvibvs laboratvr norvnt, et eivs ratio mvtationvm vestigandarvm vsitatvm recognitionis instrvmentvm est in mvltis officinis librariis et officiis. Lingva notationis contra praebet plicas textvs simplicis qvas qvodvis programma etiam post qvadraginta annos aperire poterit, qvae parvm spatii occvpant et qvarvm versiones versv post versvm comparantvr; strvctvram expressam, ex qva indices, nvmeratio et remissiones mvtvae sponte orivntvr; vniformitatem qvae a diligentia avctoris non pendet; et compositionem formvlarvm paragraphorvmqve qvam programmata scriptoria non attingvnt. Impendivm eivs aeqve manifestvm est: notae discendae svnt, effectvs non videtvr nisi compilatione facta, et error scribendi compilationem sistere potest.

TeX et LaTeX

Donaldvs Knvth et TeX

Donaldvs Knvth, professor informaticae in Vniversitate Stanfordiensi, inde ab anno 1968 volvmina magni operis svi de arte programmandi edebat. Circa annvm 1977, cvm plagvlas probationis novae editionis secvndi volvminis accepisset, arte photographica compositas qvae typis plvmbeis svccesserat, eas mvlto deteriores qvam primae editionis ivdicavit, praesertim in formvlis. Pro eo vt sorti cederet, ipse programma compositionis scribere constitvit qvod libris mathematicis qvalitatem optimae typographiae traditae redderet, et cvivs effectvs in qvovis compvtatro idem esset. Prima TeX versio anno 1978 prodiit; Knvth eam initio decennii seqventis ex integro rescripsit atqve etiam programma METAFONT excogitavit, qvo typos Computer Modern delineavit.

Nomen e Graeco dvcitvr: litterae eivs svnt maivscvlae tav, epsilon et chi, initivm vocabvli τέχνη, qvod simvl artem et technicam significat, et ideo vltima littera non vt x pronvntiatvr. Knvth TeX absolvtvm declaravit et nihil in eo nisi errorvm correctiones admittit: inde a versione 3, nvmervs versionis ad π accedit, et qvaeqve correctio ei vnam cifram addit. Haec stabilitas vna ex virtvtibvs eivs est, qvia docvmentvm ante decennia scriptvm hodie eodem effectv compilatvr.

TeX avtem lingva est hvmilis gradvs: mandata eivs primitiva de capsis, de spatiis elasticis et de poenis loqvvntvr ob versvm hoc vel illo loco abrvptvm. Avctori qvi tantvm commentationem scribere vvlt, onvs immodicvm esset qvemqve titvlvm et qvamqve notam his verbis programmare. TeX igitvr macra definire sinit, mandata nova qvae in alia simpliciora explicantvr, et fere omnis eivs vervs vsvs per collectiones macrorvm transit.

Leslie Lamport et LaTeX: argvmentvm a forma separatvm

Initio annorvm octogesimorvm saecvli vicesimi, Leslie Lamport, informaticvs praesertim ob opera de systematis distribvtis notvs, svper TeX collectionem macrorvm scripsit qvam LaTeX appellavit, cvivs prima versio anno 1984 divvlgata est; anno 1986 librvm manvalem edidit, cvi titvlvs est LaTeX: A Document Preparation System. Inde ab anno 1994 versionem vigentem, LaTeX2e appellatam, coetvs volvntariorvm cvrat, qvi LaTeX Project nominatvr.

Sententia praecipva LaTeX est vt avctor argvmentvm notet, non formam. Non scribit «hvnc versvm litteris crassis et maiore magnitvdine», sed «hoc est titvlvs sectionis», per \section{Effecta}; non scribit «hoc verbvm litteris inclinatis», sed «hoc verbvm effertvr», per \emph{hypothesin}. Qvalis sit titvlvs sectionis, vtrvm nvmervm ferat et qvanto intervallo a textv distet, decernit classis docvmenti, initio declarata, vna cvm mandatis qvae avctor in praeambvlo addit. Inde seqvitvr vt species totivs docvmenti vno loco mvtetvr, et vt idem textvs secvndvm normas dvarvm diversarvm ephemeridvm componi possit, nvllo corporis versv tacto.

ExemplvmStrvctvra declaratvr, forma inde dvcitvr

In fonte seqventi nvlla est indicatio magnitvdinis, typi vel nvmeri: tantvm dicitvr qvid qvisqve versvs sit. Nvmerationem sectionis et svbsectionis, magnitvdinem et crassitvdinem titvlorvm earvm, et litteras inclinatas verbi elati classis docvmenti decernit.

Codex LaTeX

\section{Effecta}Data \emph{hypothesin} initio positam confirmant.​\subsection{Exemplar}Exemplar dvodecim textvs trivm avctorvm complectitvr.

Exitvs

Si postea sectio ante hanc inseritvr, nvmervs eivs sponte ab vno ad dvo transit, et idem fit svbsectioni et omni remissioni qvae eas citat.

Machinae: pdfLaTeX, XeLaTeX et LvaLaTeX

LaTeX est collectio macrorvm, non programma: machina eget, programmate e familia TeX qvod ea exseqvatvr et docvmentvm efficiat. Hodie tres adhibentvr, et omnes tres idem LaTeX intellegvnt; differvnt qvomodo textvm legant et qvibvs typis vti possint.

• pdfLaTeX machina pdfTeX vtitvr, qvam Hàn Thế Thành elaboravit vt plicam PDF directo efficeret. Velox est et late diffvsa, atqve in Overleaf machina praedefinita. Typi avtem eivs svnt formae classicae TeX, singvli non plvs qvam 256 characteres continentes, ita vt typos in systemate indvctos directo non oneret, et Graece, Cyrillice aliisve scriptvris scribere codificationes fascicvlosqve pecvliares postvlet; sine iis littera Graeca compilationem errore sistit.
• XeLaTeX machina XeTeX vtitvr, a Ionathan Kew creata, qvae textvm in Unicode legit, norma qvae cviqve characteri omnivm scriptvrarvm nvmervm attribvit, et qvemvis typvm OpenType systematis per fascicvlvm fontspec onerat.
• LuaLaTeX machina LuaTeX vtitvr, qvae idem atqve XeTeX praebet qvod ad Unicode et typos attinet, et praeterea lingvam programmandi Lua complectitvr, qva fascicvli in compositionem intervenire possvnt. Distribvtiones hodiernae eam cvm bibliotheca HarfBuzz exercent, qvae scriptvras format qvarvm litterae conivngvntvr vel componvntvr, vt Arabica vel Devanagarica.

Hic cvrsvs LuaLaTeX adhibet. Rationes ex svpra dictis seqvvntvr: directo in Unicode scribit, ita vt locvs Platonis Graece polytonice scriptvs, cvm accentibvs et spiritibvs svis, ita vt est clavibvs scribatvr; typis systematis vtitvr, etiam iis qvos vniversitas vel ephemeris postvlat; Latinam, Graecam aliasqve lingvas in eodem docvmento componit, qvamqve cvm propriis regvlis divisionis verborvm; et, fascicvlis idoneis adhibitis, scriptvras admittit qvae a dextra ad sinistram cvrrvnt, vt Arabicam, vel qvae verba spatiis non separant, vt Sinicam et Iaponicam. Ergo vna machina omnibvs docvmentis cvrsvs svfficit qvi simvl ad scientias et ad litteras hvmaniores spectat. Vnicvm eivs impendivm prae pdfLaTeX est compilatio pavlo tardior, qvae in docvmentis vsitatae magnitvdinis vix sentitvr.

ExemplvmGraeca et Latina in docvmento per LvaLaTeX compilato

Fons seqvens fontspec onerat, typvm eligit qvi litteras Graecas continet, et per babel Latinam vt lingvam principalem et Graecam antiqvam vt lingvam secvndariam declarat. Verba Graeca directo svis characteribvs scribvntvr.

Codex LaTeX

\documentclass{article}\usepackage{fontspec}\usepackage[latin]{babel}\babelprovide[import]{ancientgreek}\setmainfont{Linux Libertine O}​\begin{document}Aristoteles \emph{Metaphysica} hac sententia incipit:\foreignlanguage{ancientgreek}{πάντες ἄνθρωποι τοῦ εἰδέναι ὀρέγονται φύσει.}Traditio Latina eam sic reddidit:omnes homines natvra scire desiderant.\end{document}

Exitvs

Locvm per \foreignlanguage notare speciem litterarvm non mvtat: indicat qva lingva locvs scriptvs sit, vt eivs regvlae divisionis verborvm et consvetvdines adhibeantvr. Cvm Latina hic lingva principalis sit, sententia Latina nvlla nota eget; in docvmento alia lingva scripto, notaretvr per \foreignlanguage{latin}. Per pdfLaTeX hic idem fons non compilaretvr: fontspec XeLaTeX vel LuaLaTeX postvlat.

Fons, compilatio et PDF

Docvmentvm LaTeX est plica textvs simplicis cvm extensione .tex. Dvabvs partibvs constat. Praeambvlvm a primo versv, \documentclass{article}, qvi classem docvmenti declarat, vsqve ad \begin{document} pertinet; in eo fascicvli per \usepackage onerantvr et sententiae de forma statvvntvr. Corpvs a \begin{document} vsqve ad \end{document} pertinet et textvm continet. Mandata a virgvla inversa incipivnt, et qvod accipivnt inter vncos cvrvos scribitvr.

ExemplvmDocvmentvm integrvm minimvm

Hic fons docvmentvm integrvm est: compilatvr nvllo addito, et initivm erit docvmentorvm cvrsvs.

Codex LaTeX

\documentclass{article}\usepackage{fontspec}\usepackage[latin]{babel}​\begin{document}\section{Introdvctio}Compositio typographica decernit vbi qvaeqve littera cadat.\end{document}

Exitvs

Sectio nvmervm vnvm accipit, qvamvis non scriptvm, et titvlvs eivs typo et magnitvdine vtitvr qvos classis article statvit.

Cyclvs laboris tria tempora habet: fons scribitvr, compilatvr, effectvs legitvr. Compilare est machinam in plicam exercere, in hoc cvrsv mandato lualatex, qvod fontem legit et plicam PDF eodem nomine scribit. Ivxta eam plicae avxiliares manent, inter qvas vna cvm extensione .log, commentarivs, vbi machina errores et monita annotat, et altera cvm extensione .aux, vbi nvmeros sectionvm paginarvmqve servat. Qvam ob rem index capitvm vel remissio mvtva non nisi post alteram compilationem recte apparet: in prima machina annotat qvo qvaeqve res pervenerit; in altera his notis vtitvr. Re vera mandatvm manv non scribitvr: editor id globvlo presso exseqvitvr. In hoc cvrsv laboratvr cvm Texmaker, in compvtatro proprio, vel cvm Overleaf, in navigatro; lectio seqvens hoc ambitvm parat.

Fons non componitvr sicvt scribitvr, et tres regvlae fere omnes primas admirationes explicant. Primvm, plvra spatia continva tantvm valent qvantvm vnvm, et finis versvs vt spativm valet: machina spativm svo arbitrio distribvit, et spativm qvod avctor scribit tantvm indicat ibi verbvm desinere. Deinde, vnvs vel plvres versvs vacvi paragraphvm clavdvnt et alteram incipivnt. Postremo, signvm % adnotationem incipit: machina omnia qvae seqvvntvr vsqve ad finem versvs neglegit, ipso fine versvs inclvso.

ExemplvmSpatia, paragraphi et adnotationes

Fons seqvens consvlto neglegenter scriptvs est. Effectvs dvas paragraphos spatiis aeqvalibvs habet, et nota qvae signvm adnotationis seqvitvr non apparet.

Codex LaTeX

Spatia      repetita     ad vnvm redigvntvr, et hic finis versvsqvoqve spativm est.​Versvs vacvvs novam paragraphvm aperit. % Haec nota non imprimitvr.

Exitvs

Si haec ita se habent, ad signvm centesimae imprimendvm non satis est id scribere: virgvla inversa praeponenda est, sic: \%. Idem fit ceteris characteribvs qvos LaTeX propriis mvneribvs reservat, vt vncis cvrvis vel signo dollarii.

LaTeX in disciplinis doctis

In mathematica, in physica et in magna parte informaticae, LaTeX norma est: ephemerides proprias classes docvmentorvm praebent vt avctores commentationes forma sva tradant, et arXiv, repositorivm vbi harvm disciplinarvm commentationes ante editionem divvlgantvr, fontes LaTeX accipit et ipsvm compilat. Ratio est compositio formvlarvm, qvam nvllvm alivd systema tam parvo labore aeqvat, et nvmeratio avtomatica theorematvm aeqvationvmqve. Oeconomia qvoqve, statistica, ars machinalis et chemia eo magna ex parte vtvntvr.

Erraret tamen qvi crederet LaTeX solarvm scientiarvm exactarvm esse. In philosophia, in philologia classica et in historia, virtvtes eivs aliae svnt, neqve minores. Editiones criticae, qvae textvm antiqvvm apparatv comitantvr qvi lectiones variantes codicvm in notis ad nvmeros versvvm relatis consignat, in LaTeX fascicvlos pecvliares habent, vt reledmac, qvi versvs nvmerant, plvres notarvm gradvs ordinant et remissiones earvm servant cvm textvs mvtatvr. Graeca polytonica et Latina recte scribvntvr et dividvntvr, vt vidimvs. Notae paginae imae, qvae in commentatione hvmaniore centenae esse possvnt, sponte nvmerantvr et in pagina sva collocantvr. Et bibliographia, per BibLaTeX, semel vt copia datorvm scribitvr et secvndvm stilvm qvemcvmqve petitvm citatvr, sive avctoris et anni scientiarvm socialivm, sive nvmericvm scientiarvm, sive notarvm paginae imae litterarvm hvmaniorvm, vna optione mvtata.

Fines LaTeX

LaTeX avtem vera impendia habet, et expedit ea nosse anteqvam adhibeatvr. Via discendi ardva est: primae hebdomades saepe qvaerere cogvnt qvomodo fiat qvod in programmate scriptorio vno ictv fit. Nvntii errorvm eivs, a TeX hereditate accepti, saepe obscvri svnt et interdvm versvm posteriorem ei qvi errorem continet indicant; lectio proxima hvivs vnitatis eos legere docet. Compositio paginarvm libere designatarvm, vt tabvlae pvblicae vel commentarii illvstrati, in qvibvs qvodqve elementvm manv ponitvr, laboriosior est qvam in programmate paginis disponendis. Neqve omnes ad qvos mittitvr id accipivnt: havd pavcae ephemerides hvmaniores, officinae librariae et officia plicam programmatis scriptorii postvlant, et per eivs rationem mvtationvm vestigandarvm recognoscvnt.

Vnde criterivm simplex seqvitvr. Epistvla brevis, acta, formvla vel textvs qvem alivs in programmate scriptorio recognoscet melivs in programmate scriptorio scribitvr. Docvmentvm longvm, cvm strvctvra, formvlis, citationibvs, notis, plvribvs lingvis vel longa vita ante se, qvod per annos corrigendvm et itervm edendvm erit, melivs in LaTeX scribitvr.

Problemata solvta

Problemata seqventia non postvlant vt dicta memoria repetantvr, sed vt adhibeantvr: primvm postvlat vt accvrate praedicatvr qvid fons efficiat, secvndvm vt statvatvr qva machina qvibvsqve typis docvmentvm egeat, tertivm vt in fonte sine hac cvra scripto argvmentvm a forma separetvr.

Compositio   typographica    decernit   vbi qvaeqve littera cadat.Bona paragraphvs non animadvertitvr.​​Fere 50 % lectorvmdiscrimen non sentivnt. Hoc ver%bvm integrvm manet.

{\Large\bfseries 2. Effecta}\\[6pt]Vt Aristoteles in \textit{Metaphysica} affirmat, cvpiditassciendi est \textit{natvralis}; vocabvlvm Graecvm est \textit{φύσει}.\\\vspace{12pt}{\large\bfseries 2.1. Exemplar}\\

Exercitationes in linea

In his exercitationibvs codex in qvadro scribitvr et navigatrvm evm statim recenset: vncos, ambitvs et qvod qvaeqve exercitatio postvlat inspicit, neqve evm compilat. Recensione svperata, expedit codicem in Texmaker transcribere et compilare, qvia solvs effectvs compilatvs ostendit qvid revera imprimatvr.

\documentclass{article}\usepackage{fontspec}\usepackage[spanish]{babel}​\begin{document}\section{Introducción}La composición tipográfica decide dónde cae cada letra.\end{document}

\section{Marcado y procesador de textos}En un lenguaje de marcado, el autor dice \emph{qué es} cada cosa.​\subsection{El procesador de textos}El autor ve la página tal como se imprimirá.

Problemata proposita

Cviqve problemati indicivm est, qvod non nisi post conatvm aperire expedit, et responsvm, qvod indicio aperto apparet.

Scribo cvm \LaTeX iam per annvm.Vtor \LaTeX{} et \TeX\ cotidie.