Μετάβαση στο περιεχόμενο
Topos Uranos

Περίληψη

Το μάθημα που προηγήθηκε έκρινε τη σύγκλιση μιας σειράς θετικών όρων συγκρίνοντάς τη με μια άλλη γνωστού χαρακτήρα. Αυτό το μάθημα επιλέγει ως όρο σύγκρισης τη γεωμετρική σειρά και αντλεί από αυτήν δύο κριτήρια που κοιτάζουν μόνο την ίδια τη σειρά: το κριτήριο της ρίζας, που μελετά το ανώτερο όριο της ann\sqrt[n]{a_n}, και το κριτήριο του λόγου, που μελετά το ανώτερο και το κατώτερο όριο του an+1an\frac{a_{n + 1}}{a_n}. Και τα δύο διατυπώνονται με το ανώτερο και το κατώτερο όριο της ενότητας για τις ακολουθίες, που υπάρχουν πάντα, και όχι με όρια, που μπορεί να μην υπάρχουν. Το μάθημα αποδεικνύει την αλυσίδα ανισοτήτων ανάμεσα σε αυτούς τους τέσσερις αριθμούς, από την οποία προκύπτει ότι η ρίζα αποφαίνεται όποτε αποφαίνεται ο λόγος, και δείχνει σειρές για τις οποίες αποφαίνεται μόνο η ρίζα. Όταν ο αριθμός που μελετά το κριτήριο ισούται με 11, ο αριθμός αυτός δεν αποφαίνεται: οι σειρές ∑n=1∞1n\sum_{n=1}^{\infty} \frac{1}{n} και ∑n=1∞1n(n+1)\sum_{n=1}^{\infty} \frac{1}{n(n + 1)} δίνουν 11 και στα δύο κριτήρια και έχουν αντίθετο χαρακτήρα. Ο λόγος είναι ότι και τα δύο κριτήρια αποδεικνύουν τη σύγκλιση μόνο σειρών των οποίων ο όρος τείνει στο 00 με γεωμετρική ταχύτητα· η ίδια αυτή ταχύτητα δίνει φράγματα του υπολοίπου, με τα οποία υπολογίζεται ένα άθροισμα με όση ακρίβεια θέλουμε. Τέλος, τα δύο κριτήρια επεκτείνονται στις σειρές με όρους οποιουδήποτε προσήμου, εφαρμοσμένα στις απόλυτες τιμές.

Μαθησιακοί στόχοι

  1. Να μεταφράζονται οι συνθήκες για το ανώτερο και το κατώτερο όριο σε ανισότητες που ισχύουν από κάποιον δείκτη και πέρα, και να φράσσεται μια σειρά με μια γεωμετρική.
  2. Να αποδεικνύονται τα κριτήρια της ρίζας και του λόγου στις εκδοχές τους με ανώτερο και κατώτερο όριο, και για σειρές με όρους οποιουδήποτε προσήμου, και να αναγνωρίζεται πότε δεν αποφαίνονται.
  3. Να αποδεικνύεται η ανισότητα μεταξύ των ορίων των λόγων και των ριζών, και να συνάγεται ότι η ρίζα αποφαίνεται όποτε αποφαίνεται ο λόγος.
  4. Να φράσσεται το υπόλοιπο μιας σειράς που συγκλίνει με αυτά τα κριτήρια και να υπολογίζεται πόσοι όροι αρκούν για μια δεδομένη ακρίβεια.

Ανώτερο και κατώτερο όριο και φράγματα από κάποιον δείκτη και πέρα

Το μάθημα για τις υπακολουθίες και το ανώτερο και κατώτερο όριο όρισε το ανώτερο όριο μιας άνω φραγμένης ακολουθίας (xn)(x_n) ως το όριο των supremum των ουρών της, un=sup⁡k≥nxku_n = \sup_{k \geq n} x_k (εκεί λέγονται sns_n· εδώ αλλάζει το γράμμα, για να μη συγχέονται με τα μερικά αθροίσματα SnS_n), που υπάρχουν λόγω του αξιώματος πληρότητας και σχηματίζουν φθίνουσα ακολουθία· αν τα unu_n δεν είναι κάτω φραγμένα, το ανώτερο όριο είναι −∞-\infty, και αν η (xn)(x_n) δεν είναι άνω φραγμένη, είναι ∞\infty. Το κατώτερο όριο ορίζεται με τον ίδιο τρόπο με τα infimum tn=inf⁡k≥nxkt_n = \inf_{k \geq n} x_k, που σχηματίζουν αύξουσα ακολουθία. Οι αριθμοί αυτοί υπάρχουν πάντα, ακόμη κι αν η ακολουθία δεν έχει όριο, και γι' αυτό τα κριτήρια αυτού του μαθήματος διατυπώνονται με αυτούς. Οι ακολουθίες που ενδιαφέρουν εδώ, η ann\sqrt[n]{a_n} και ο an+1an\frac{a_{n + 1}}{a_n}, δεν είναι αρνητικές, αλλά μπορεί να μην είναι φραγμένες, και το θεώρημα του χαρακτηρισμού του ανώτερου και του κατώτερου ορίου, εκείνου του μαθήματος, υποθέτει την ακολουθία φραγμένη. Το λήμμα που ακολουθεί δίνει ό,τι χρειάζεται σε όλες τις περιπτώσεις. Συμφωνούμε ότι −∞<x<∞-\infty < x < \infty για κάθε πραγματικό xx· έτσι, η πρόταση «lim sup⁡n→∞xn<c\limsup_{n \to \infty} x_n < c» είναι ψευδής αν το ανώτερο όριο είναι ∞\infty, και αληθής αν είναι −∞-\infty.

ΛήμμαΦράγματα από κάποιον δείκτη και πέρα

Έστω (xn)(x_n) μια ακολουθία και cc ένας πραγματικός αριθμός. Τότε:

  1. αν lim sup⁡n→∞xn<c\limsup_{n \to \infty} x_n < c, υπάρχει φυσικός NN τέτοιος ώστε xn<cx_n < c για κάθε n≥Nn \geq N·
  2. αν lim sup⁡n→∞xn>c\limsup_{n \to \infty} x_n > c, για κάθε φυσικό NN υπάρχει n≥Nn \geq N με xn>cx_n > c·
  3. αν υπάρχει φυσικός NN τέτοιος ώστε xn≤cx_n \leq c για κάθε n≥Nn \geq N, τότε lim sup⁡n→∞xn≤c\limsup_{n \to \infty} x_n \leq c·
  4. αν lim inf⁡n→∞xn>c\liminf_{n \to \infty} x_n > c, υπάρχει φυσικός NN τέτοιος ώστε xn>cx_n > c για κάθε n≥Nn \geq N· και αν υπάρχει φυσικός NN τέτοιος ώστε xn≥cx_n \geq c για κάθε n≥Nn \geq N, τότε lim inf⁡n→∞xn≥c\liminf_{n \to \infty} x_n \geq c.

Ένα ανώτερο όριο μικρότερο από cc αφήνει κάτω από το cc όλους τους όρους από κάποιον δείκτη και πέρα· ένα ανώτερο όριο μεγαλύτερο από cc αφήνει πάνω από το cc άπειρους όρους.

Απόδειξη

  1. n≥N→xn≤un≤uN<cn \geq N \rightarrow x_n \leq u_n \leq u_N < \resaltar{c}

    Έστω lim sup⁡n→∞xn<c\limsup_{n \to \infty} x_n < c. Το ανώτερο όριο δεν είναι ∞\infty, και από τον ορισμό η ακολουθία είναι άνω φραγμένη· τα supremum unu_n υπάρχουν και σχηματίζουν φθίνουσα ακολουθία. Ο αριθμός cc δεν είναι κάτω φράγμα των unu_n: αν αυτά δεν είναι κάτω φραγμένα, από τον ορισμό· αν είναι, επειδή το όριό τους είναι το infimum τους, από το θεώρημα της μονότονης σύγκλισης, του μαθήματος για τις μονότονες ακολουθίες και τον αριθμό e, και αυτό το infimum είναι μικρότερο από cc. Υπάρχει επομένως ένα NN με uN<cu_N < c, και επειδή η (un)(u_n) είναι φθίνουσα, προκύπτει το φράγμα.

  2. (∀N∈N)(∃n≥N)(xn>c)(\forall N \in \mathbb{N})(\exists n \geq N)\left(\resaltar{x_n > c}\right)

    Έστω lim sup⁡n→∞xn>c\limsup_{n \to \infty} x_n > c και NN ένας φυσικός. Αν το ανώτερο όριο είναι ∞\infty, η ακολουθία δεν είναι άνω φραγμένη, ούτε και η ουρά της από το NN: αν ένας αριθμός MM έφραζε αυτή την ουρά, ο μεγαλύτερος από τον MM και τους όρους πριν από το NN θα έφραζε την ακολουθία. Αν είναι ένας πραγματικός LL, τότε ο LL είναι το infimum των unu_n, από το θεώρημα της μονότονης σύγκλισης, και uN≥L>cu_N \geq L > c· επειδή το uNu_N είναι το ελάχιστο άνω φράγμα της ουράς από το NN, ο αριθμός cc δεν είναι άνω φράγμα της. Και στις δύο περιπτώσεις, κάποιος όρος της ουράς υπερβαίνει το cc.

  3. un≤c(n≥N)→lim sup⁡n→∞xn≤cu_n \leq c \quad (n \geq N) \rightarrow \resaltar{\limsup_{n \to \infty} x_n \leq c}

    Ας υποθέσουμε ότι xn≤cx_n \leq c για κάθε n≥Nn \geq N. Η ακολουθία είναι άνω φραγμένη από τον μεγαλύτερο από τον cc και τους όρους πριν από το NN, και για n≥Nn \geq N ο αριθμός cc είναι άνω φράγμα της ουράς από το nn, οπότε un≤cu_n \leq c. Αν τα unu_n δεν είναι κάτω φραγμένα, το ανώτερο όριο είναι −∞-\infty, μικρότερο από cc· αν είναι, η διατήρηση των ανισοτήτων, από το θεώρημα σύμφωνα με το οποίο τα θεωρήματα ορίων ισχύουν για τις ακολουθίες, του μαθήματος για τις ακολουθίες και το όριό τους, δίνει το φράγμα.

  4. n≥N→xn≥tn≥tN>c,tn≥c(n≥N)→lim inf⁡n→∞xn≥cn \geq N \rightarrow x_n \geq t_n \geq t_N > \resaltar{c}, \qquad t_n \geq c \quad (n \geq N) \rightarrow \resaltar{\liminf_{n \to \infty} x_n \geq c}

    Για το κατώτερο όριο συλλογιζόμαστε με τον ίδιο τρόπο με τα infimum tnt_n, που σχηματίζουν αύξουσα ακολουθία. Αν lim inf⁡n→∞xn>c\liminf_{n \to \infty} x_n > c, το κατώτερο όριο δεν είναι −∞-\infty, η ακολουθία είναι κάτω φραγμένη, και ο cc δεν είναι άνω φράγμα των tnt_n: αν αυτά δεν είναι άνω φραγμένα, από τον ορισμό, και αν είναι, επειδή το όριό τους, μεγαλύτερο από cc, είναι το supremum τους. Υπάρχει ένα NN με tN>ct_N > c, και προκύπτει το πρώτο φράγμα. Αν xn≥cx_n \geq c για κάθε n≥Nn \geq N, η ακολουθία είναι κάτω φραγμένη και tn≥ct_n \geq c για n≥Nn \geq N· το κατώτερο όριο είναι ∞\infty αν τα tnt_n δεν είναι άνω φραγμένα, και σε αντίθετη περίπτωση η διατήρηση των ανισοτήτων δίνει το δεύτερο φράγμα.

Το τρίτο σκέλος δεν ισχύει με γνήσιες ανισότητες: αν xn<cx_n < c για κάθε nn, το ανώτερο όριο μπορεί να ισούται με cc, όπως εκείνο της xn=1−1nx_n = 1 - \frac{1}{n} με c=1c = 1. Γι' αυτό τα κριτήρια αυτού του μαθήματος ζητούν να είναι μικρότερο από 11 το ανώτερο όριο, και όχι οι όροι.