Μετάβαση στο περιεχόμενο
Topos Uranos

Γενικευμένα ολοκληρώματα και κριτήρια σύγκλισης

Περίληψη

Το ολοκλήρωμα του Ρίμαν απαιτεί ένα κλειστό και φραγμένο διάστημα και μια συνάρτηση φραγμένη σε αυτό. Αυτό το μάθημα το επεκτείνει, με μετάβαση στο όριο, στις δύο περιπτώσεις όπου μία από αυτές τις απαιτήσεις αποτυγχάνει: ένα μη φραγμένο διάστημα, όπως το [1,∞)\ico{1}{\infty}, και μια συνάρτηση μη φραγμένη κοντά σε ένα άκρο, όπως η 1x\frac{1}{\sqrt{x}} κοντά στο 00. Το γενικευμένο ολοκλήρωμα είναι το όριο των ολοκληρωμάτων στα κλειστά διαστήματα που πλησιάζουν το άκρο· αν υπάρχει, το ολοκλήρωμα συγκλίνει. Αποδεικνύεται ότι κληρονομεί τη γραμμικότητα, την προσθετικότητα και τη μονοτονία, ότι το σημείο όπου κόβεται ένα ολοκλήρωμα με δύο γενικευμένα άκρα δεν έχει σημασία, και κρίνεται για ποιους εκθέτες συγκλίνουν τα ολοκληρώματα των δυνάμεων. Όπως στην ενότητα για τις ακολουθίες, ενδιαφέρει να ξέρουμε αν το όριο υπάρχει χωρίς να το υπολογίσουμε: το κριτήριο του Κωσί το χαρακτηρίζει· για μη αρνητικές συναρτήσεις αρκεί τα ολοκληρώματα να είναι φραγμένα, και από αυτό προκύπτουν το κριτήριο σύγκρισης και το οριακό κριτήριο σύγκρισης· και η απόλυτη σύγκλιση συνεπάγεται σύγκλιση. Με αυτά τα εργαλεία μετρώνται μη φραγμένα χωρία και καμπύλες, και υπολογίζεται το ολοκλήρωμα της ln⁡sin⁡x\ln \sin x στο [0,π2]\icc{0}{\frac{\pi}{2}} που η ενότητα για το ορισμένο ολοκλήρωμα άφησε εκκρεμές.

Μαθησιακοί στόχοι

  1. Να ορίζεις το γενικευμένο ολοκλήρωμα σε μη φραγμένο διάστημα και εκείνο μιας συνάρτησης μη φραγμένης κοντά σε ένα άκρο, και να αποδεικνύεις ότι κληρονομεί τη γραμμικότητα, την προσθετικότητα και τη μονοτονία του ορισμένου ολοκληρώματος.
  2. Να κρίνεις για ποιους εκθέτες συγκλίνουν τα ολοκληρώματα των δυνάμεων, και να αποδεικνύεις το κριτήριο του Κωσί για γενικευμένα ολοκληρώματα.
  3. Να αποδεικνύεις και να χρησιμοποιείς το κριτήριο σύγκρισης και το οριακό κριτήριο σύγκρισης για μη αρνητικές συναρτήσεις, καθώς και τη σύγκλιση των απολύτως συγκλινόντων ολοκληρωμάτων.
  4. Να υπολογίζεις γενικευμένα ολοκληρώματα με τις τεχνικές του ορισμένου ολοκληρώματος, να τα διακρίνεις από την κύρια τιμή και να μετράς με αυτά μη φραγμένα χωρία και καμπύλες.

Το ολοκλήρωμα ως όριο

Το μάθημα για το ολοκλήρωμα του Ρίμαν όρισε το ολοκλήρωμα μόνο για συναρτήσεις φραγμένες σε κλειστό και φραγμένο διάστημα, και το λυμένο πρόβλημά του «Τα αθροίσματα Ρίμαν μιας μη φραγμένης συνάρτησης» έδειξε ότι τα αθροίσματα μιας μη φραγμένης συνάρτησης δεν έχουν όριο. Εκείνο το μάθημα προανήγγειλε ότι το ολοκλήρωμα θα επεκτεινόταν μέσω ορίων ολοκληρωμάτων σε διαστήματα όπου η συνάρτηση είναι φραγμένη. Υπάρχουν δύο καταστάσεις: το διάστημα δεν είναι φραγμένο, όπως το [0,∞)\ico{0}{\infty}, ή η συνάρτηση δεν είναι φραγμένη κοντά σε ένα άκρο, όπως η 1x\frac{1}{\sqrt{x}} στο (0,1]\ioc{0}{1}. Και στις δύο, η συνάρτηση είναι ολοκληρώσιμη στα κλειστά διαστήματα που πλησιάζουν το άκρο, και ένα μόνο γράμμα, το β\beta, πραγματικός αριθμός ή το σύμβολο ∞\infty, επιτρέπει να τις χειριστούμε μαζί.

ΟρισμόςΓενικευμένο ολοκλήρωμα

Έστω aa ένας πραγματικός αριθμός, β\beta ένας πραγματικός αριθμός μεγαλύτερος από aa ή το σύμβολο ∞\infty, και ff μια συνάρτηση ορισμένη στο [a,β)\ico{a}{\beta} και ολοκληρώσιμη στο [a,b]\icc{a}{b} για κάθε bb με a<b<βa < b < \beta. Γράφουμε b→βb \to \beta για να δηλώσουμε b→∞b \to \infty αν β=∞\beta = \infty, και b→β−b \to \beta^- αν το β\beta είναι πραγματικό. Αν το ακόλουθο όριο υπάρχει και είναι πραγματικός αριθμός, λέμε ότι το γενικευμένο ολοκλήρωμα της ff στο [a,β)\ico{a}{\beta} συγκλίνει, και η τιμή του είναι αυτό το όριο:

∫aβf(x) dx=lim⁡b→β∫abf(x) dx\int_a^{\beta} f(x) \, \mathrm{d}x = \lim_{b \to \beta} \int_a^b f(x) \, \mathrm{d}x

Αν το όριο δεν υπάρχει, το ολοκλήρωμα αποκλίνει· αν είναι ∞\infty ή −∞-\infty, λέμε ότι αποκλίνει στο ∞\infty ή στο −∞-\infty, και γράφουμε ∫aβf=∞\int_a^{\beta} f = \infty ή ∫aβf=−∞\int_a^{\beta} f = -\infty. Ομοίως, αν το bb είναι πραγματικό, το α\alpha είναι πραγματικός μικρότερος από bb ή το σύμβολο −∞-\infty, και η ff είναι ορισμένη στο (α,b]\ioc{\alpha}{b} και ολοκληρώσιμη στο [c,b]\icc{c}{b} για κάθε cc με α<c<b\alpha < c < b, γράφουμε c→αc \to \alpha για να δηλώσουμε c→−∞c \to -\infty ή c→α+c \to \alpha^+, και το γενικευμένο ολοκλήρωμα της ff στο (α,b]\ioc{\alpha}{b} είναι ∫αbf(x) dx=lim⁡c→α∫cbf(x) dx\int_{\alpha}^{b} f(x) \, \mathrm{d}x = \lim_{c \to \alpha} \int_c^b f(x) \, \mathrm{d}x, με την ίδια ορολογία.

Για παράδειγμα, από τον κανόνα του Μπάροου για συνεχείς συναρτήσεις, του μαθήματος για το θεμελιώδες θεώρημα του απειροστικού λογισμού, ∫0be−x dx=1−e−b\int_0^b e^{-x} \, \mathrm{d}x = 1 - e^{-b}, που τείνει στο 11 όταν b→∞b \to \infty· και ∫c1dxx=2−2c\int_c^1 \frac{\mathrm{d}x}{\sqrt{x}} = 2 - 2\sqrt{c}, που τείνει στο 22 όταν c→0+c \to 0^+. Τα δύο ολοκληρώματα συγκλίνουν: ∫0∞e−x dx=1\int_0^{\infty} e^{-x} \, \mathrm{d}x = 1 και ∫01dxx=2\int_0^1 \frac{\mathrm{d}x}{\sqrt{x}} = 2. Αντίθετα, το ∫0bcos⁡x dx=sin⁡b\int_0^b \cos x \, \mathrm{d}x = \sin b ισούται με 00 στο b=nπb = n\pi και με 11 στο b=2nπ+π2b = 2n\pi + \frac{\pi}{2}, και από το πόρισμα των κριτηρίων μη ύπαρξης ορίου, του μαθήματος για τις ακολουθίες, τις συναρτήσεις και την ομοιόμορφη συνέχεια, δεν έχει όριο στο άπειρο: το ∫0∞cos⁡x dx\int_0^{\infty} \cos x \, \mathrm{d}x αποκλίνει, και όχι στο ∞\infty ούτε στο −∞-\infty.

Τα όρια στο ∞\infty και από αριστερά σε ένα σημείο ορίζονται στον Λογισμό I με διαφορετικές επιλογές, ένα φράγμα MM και ένα δ\delta· το λήμμα που ακολουθεί τα γράφει με μία μόνο επιλογή, ένα σημείο cc από το οποίο και πέρα ισχύει η συνθήκη, κι έτσι κάθε απόδειξη του μαθήματος ισχύει και για τις δύο περιπτώσεις.

ΛήμμαΚοινή μορφή του ορίου στο άκρο

Έστω aa και β\beta όπως στον ορισμό του γενικευμένου ολοκληρώματος, GG μια συνάρτηση ορισμένη στο [a,β)\ico{a}{\beta} και LL ένας πραγματικός αριθμός. Τότε lim⁡b→βG(b)=L\lim_{b \to \beta} G(b) = L αν και μόνο αν για κάθε ε>0\varepsilon > 0 υπάρχει ένα cc στο [a,β)\ico{a}{\beta} τέτοιο ώστε ∣G(b)−L∣<ε\abs{G(b) - L} < \varepsilon για κάθε bb του (c,β)\ioo{c}{\beta}. Ομοίως, lim⁡b→βG(b)=∞\lim_{b \to \beta} G(b) = \infty αν και μόνο αν για κάθε πραγματικό NN υπάρχει ένα cc στο [a,β)\ico{a}{\beta} τέτοιο ώστε G(b)>NG(b) > N για κάθε bb του (c,β)\ioo{c}{\beta}. Το φράγμα MM του ορισμού στο άπειρο και το άκρο β−δ\beta - \delta του ορισμού από αριστερά παίζουν τον ρόλο του cc.

Απόδειξη

  1. β=∞→(b>max⁡(a,M)→b>M),c=max⁡(a,M)\beta = \infty \rightarrow \left(b > \max(a, M) \rightarrow b > M\right), \qquad \resaltar{c = \max(a, M)}

    Έστω β=∞\beta = \infty. Το πεδίο ορισμού [a,∞)\ico{a}{\infty} δεν είναι άνω φραγμένο, και ο ορισμός του ορίου όταν η μεταβλητή τείνει στο άπειρο, του μαθήματος για τα όρια όταν η μεταβλητή τείνει στο άπειρο, ζητά για κάθε ε>0\varepsilon > 0 έναν πραγματικό MM τέτοιον ώστε ∣G(b)−L∣<ε\abs{G(b) - L} < \varepsilon για κάθε bb του [a,∞)\ico{a}{\infty} με b>Mb > M. Με δεδομένο αυτό το MM, το σημείο c=max⁡(a,M)c = \max(a, M) ανήκει στο [a,∞)\ico{a}{\infty}, και κάθε b>cb > c ικανοποιεί b>Mb > M· αντίστροφα, με δεδομένο το cc, αρκεί M=cM = c. Για το όριο ∞\infty αλλάζει μόνο η συνθήκη, όπως στην παραλλαγή του ορισμού των άπειρων ορίων, του μαθήματος για τα άπειρα όρια.

  2. β∈R→(c<b<β→β−δ<b<β),c=max⁡(a,β−δ)\beta \in \mathbb{R} \rightarrow \left(c < b < \beta \rightarrow \beta - \delta < b < \beta\right), \qquad \resaltar{c = \max(a, \beta - \delta)}

    Έστω β\beta πραγματικό. Επειδή a<βa < \beta, το σημείο β\beta είναι σημείο συσσώρευσης του [a,β)\ico{a}{\beta}, και από τον ορισμό των πλευρικών ορίων, του μαθήματος για τα πλευρικά όρια, το όριο από αριστερά ζητά για κάθε ε>0\varepsilon > 0 ένα δ>0\delta > 0 τέτοιο ώστε ∣G(b)−L∣<ε\abs{G(b) - L} < \varepsilon για κάθε bb του [a,β)\ico{a}{\beta} με β−δ<b\beta - \delta < b. Με δεδομένο αυτό το δ\delta, το σημείο c=max⁡(a,β−δ)c = \max(a, \beta - \delta) ανήκει στο [a,β)\ico{a}{\beta}, και κάθε bb του (c,β)\ioo{c}{\beta} ικανοποιεί β−δ<b<β\beta - \delta < b < \beta· αντίστροφα, με δεδομένο το cc, αρκεί δ=β−c\delta = \beta - c, που είναι θετικό. Για το όριο ∞\infty, ομοίως.

Ο συμβολισμός δεν συγκρούεται με εκείνον του ορισμένου ολοκληρώματος: αν το β\beta είναι πραγματικό και η ff είναι ολοκληρώσιμη σε όλο το [a,β]\icc{a}{\beta}, το γενικευμένο ολοκλήρωμα συγκλίνει στον ίδιο αριθμό. Το γενικευμένο ολοκλήρωμα λέει κάτι νέο μόνο όταν β=∞\beta = \infty ή όταν η ff δεν είναι ολοκληρώσιμη στο [a,β]\icc{a}{\beta}, για παράδειγμα επειδή δεν είναι φραγμένη κοντά στο β\beta.

ΠρότασηΣυμβατότητα με το ολοκλήρωμα του Ρίμαν

Έστω a<βa < \beta πραγματικοί αριθμοί και ff μια συνάρτηση ολοκληρώσιμη στο [a,β]\icc{a}{\beta}. Τότε το γενικευμένο ολοκλήρωμα της ff στο [a,β)\ico{a}{\beta} συγκλίνει, και η τιμή του είναι το ολοκλήρωμα της ff στο [a,β]\icc{a}{\beta}. Το ίδιο ισχύει στο αριστερό άκρο: το γενικευμένο ολοκλήρωμα στο (a,β]\ioc{a}{\beta} συγκλίνει στο ίδιο ολοκλήρωμα. Η διαφορά ανάμεσα στα δύο ολοκληρώματα είναι το ολοκλήρωμα σε ένα μικρό διάστημα, όπου η ff είναι φραγμένη.

Απόδειξη

  1. ∣∫aβf−∫abf∣=∣∫bβf∣≤B (β−b)\abs{\int_a^{\beta} f - \int_a^b f} = \abs{\int_b^{\beta} f} \leq \resaltar{B \, (\beta - b)}

    Η συνάρτηση ff είναι ολοκληρώσιμη, άρα φραγμένη, επειδή ο ορισμός της ολοκληρώσιμης συνάρτησης εφαρμόζεται μόνο σε φραγμένες συναρτήσεις: ∣f(x)∣≤B\abs{f(x)} \leq B στο [a,β]\icc{a}{\beta}. Για a<b<βa < b < \beta, η ff είναι ολοκληρώσιμη στο [a,b]\icc{a}{b} από το πόρισμα της ολοκληρωσιμότητας στα υποδιαστήματα, του μαθήματος για τις ιδιότητες του ορισμένου ολοκληρώματος, και από την προσθετικότητα ως προς το διάστημα και το πόρισμα των φραγμάτων του ολοκληρώματος, του ίδιου μαθήματος:

  2. c<b<β→∣∫aβf−∫abf∣≤B εB+1<εc < b < \beta \rightarrow \abs{\int_a^{\beta} f - \int_a^b f} \leq \frac{B \, \varepsilon}{B + 1} < \resaltar{\varepsilon}

    Με δεδομένο ε>0\varepsilon > 0, έστω c=max⁡(a,β−εB+1)c = \max\left(a, \beta - \frac{\varepsilon}{B + 1}\right), που ανήκει στο [a,β)\ico{a}{\beta} και εξαρτάται μόνο από το ε\varepsilon. Για κάθε bb του (c,β)\ioo{c}{\beta}, το φράγμα είναι μικρότερο από ε\varepsilon, και από το λήμμα της κοινής μορφής του ορίου στο άκρο, το γενικευμένο ολοκλήρωμα συγκλίνει στο ∫aβf\int_a^{\beta} f. Στο αριστερό άκρο, για a<u<βa < u < \beta, η διαφορά ανάμεσα στο ∫aβf\int_a^{\beta} f και στο ∫uβf\int_u^{\beta} f είναι ∫auf\int_a^u f, φραγμένη από B (u−a)B \, (u - a), μικρότερη από ε\varepsilon αν u<a+εB+1u < a + \frac{\varepsilon}{B + 1}: από τον ορισμό του ορίου από δεξιά, με δ=εB+1\delta = \frac{\varepsilon}{B + 1}, το γενικευμένο ολοκλήρωμα στο (a,β]\ioc{a}{\beta} συγκλίνει στον ίδιο αριθμό.

Ό,τι αποδεικνύεται για το δεξί άκρο ισχύει και για το αριστερό, επειδή η ανάκλαση x↦−xx \mapsto -x τα ανταλλάσσει.

ΛήμμαΑνάκλαση γενικευμένου ολοκληρώματος

Έστω bb πραγματικός, α\alpha ένας πραγματικός μικρότερος από bb ή το σύμβολο −∞-\infty, και ff μια συνάρτηση ορισμένη στο (α,b]\ioc{\alpha}{b} και ολοκληρώσιμη στο [c,b]\icc{c}{b} για κάθε cc με α<c<b\alpha < c < b. Έστω g(x)=f(−x)g(x) = f(-x) στο [−b,−α)\ico{-b}{-\alpha}, όπου το −α-\alpha είναι ∞\infty αν α=−∞\alpha = -\infty. Τότε η gg είναι ολοκληρώσιμη στο [−b,u]\icc{-b}{u} για κάθε uu με −b<u<−α-b < u < -\alpha, και το ∫αbf\int_{\alpha}^{b} f συγκλίνει αν και μόνο αν το ∫−b−αg\int_{-b}^{-\alpha} g συγκλίνει, με την ίδια τιμή· το ίδιο ισχύει για την απόκλιση στο ∞\infty και στο −∞-\infty. Η ανάκλαση ενός κλειστού διαστήματος δεν αλλάζει το ολοκλήρωμα, και η ανάκλαση της μεταβλητής δεν αλλάζει το όριο.

Απόδειξη

  1. ∫−b−cf(−x) dx=∫cbf(x) dx,α<c<b\dato{ref}{\int_{-b}^{-c} f(-x) \, \mathrm{d}x = \int_c^b f(x) \, \mathrm{d}x}, \qquad \alpha < c < b

    Για α<c<b\alpha < c < b, το λήμμα της μετατόπισης και της ανάκλασης του ολοκληρώματος, του μαθήματος για τις τεχνικές για ορισμένα ολοκληρώματα, με 00 στη θέση της σταθεράς του, λέει ότι η gg είναι ολοκληρώσιμη στο [−b,−c]\icc{-b}{-c} και δίνει την ισότητα. Κάθε uu με −b<u<−α-b < u < -\alpha είναι −c-c για c=−uc = -u.

  2. lim⁡c→α∫cbf=L⇔lim⁡u→−α∫−bug=L\lim_{c \to \alpha} \int_c^b f = L \Leftrightarrow \resaltar{\lim_{u \to -\alpha} \int_{-b}^{u} g = L}

    Έστω H(c)=∫cbfH(c) = \int_c^b f. Αν το α\alpha είναι πραγματικό, η πρόταση της μετατόπισης και της ανάκλασης, του μαθήματος για τα πλευρικά όρια, λέει ότι το H(c)H(c) έχει όριο LL όταν c→α+c \to \alpha^+ αν και μόνο αν το H(−u)H(-u) το έχει όταν u→(−α)−u \to (-\alpha)^-. Αν α=−∞\alpha = -\infty, η συνθήκη c<Mc < M του ορισμού του ορίου στο −∞-\infty είναι η συνθήκη u>−Mu > -M για u=−cu = -c. Οι συνθήκες των άπειρων ορίων μεταφέρονται με τον ίδιο τρόπο.