Υποσημειώσεις, παραθέματα και στίχοι

Οι υποσημειώσεις

Η υποσημείωση βγάζει από το σώμα του κειμένου ό,τι θα το διέκοπτε: μια διευκρίνιση, μια παράπλευρη πληροφορία, μια επισήμανση για μια μετάφραση. Γράφεται με \footnote{…} ακριβώς στο σημείο όπου πρέπει να εμφανιστεί ο δείκτης, και το LaTeX κάνει τα υπόλοιπα: αριθμεί τον δείκτη, στοιχειοθετεί το κείμενο της υποσημείωσης στο κάτω μέρος της ίδιας σελίδας με τον ίδιο αριθμό και χαράζει τη γραμμή που τη χωρίζει από το σώμα. Η αρίθμηση είναι αυτόματη: μια νέα υποσημείωση στην αρχή αναριθμεί όλες τις επόμενες, και γι’ αυτό οι αριθμοί δεν γράφονται ποτέ με το χέρι. Στην κλάση article η αρίθμηση διατρέχει όλο το έγγραφο.

Η θέση του δείκτη δεν είναι αδιάφορη. Συνυπάρχουν δύο συμβάσεις: η ισπανική και η γαλλική τυπογραφία βάζουν τον δείκτη πριν από το σημείο στίξης, κολλητά στη λέξη στην οποία αναφέρεται· η αγγλική τον βάζει μετά το σημείο. Στα ελληνικά απαντούν και οι δύο· το ουσιώδες είναι να ακολουθείται ο κανόνας της έκδοσης και να εφαρμόζεται με συνέπεια, και τα παραδείγματα του μαθήματος ακολουθούν την πρώτη. Αν είναι έτσι, η \footnote γράφεται αμέσως μετά τη λέξη και πριν από την τελεία ή το κόμμα. Πρέπει όμως να γράφεται κολλητά: ένα κενό ανάμεσα στη λέξη και την \footnote είναι κενό του κειμένου, και ο δείκτης μένει χωρισμένος από τη λέξη, σαν ένας χαμένος αριθμός.

ΠαράδειγμαΥποσημειώσεις

Η σελίδα του παραδείγματος είναι μικρή, ώστε το αποτέλεσμα να δείχνει σε λίγο χώρο το σώμα και το κάτω μέρος της σελίδας· το πακέτο geometry, που ορίζει το μέγεθος της σελίδας, θα μελετηθεί στην ενότητα για τη δομή του εγγράφου. Η γραμμή \babelfont{rm}{Noto Serif} επιλέγει μια γραμματοσειρά με ελληνικούς χαρακτήρες, όπως εξηγήθηκε στο μάθημα για την ανατομία ενός εγγράφου.

Κώδικας LaTeX

\documentclass{article}\usepackage[paperwidth=11cm,paperheight=6cm,margin=8mm]{geometry}\usepackage{fontspec}\usepackage[greek]{babel}\babelfont{rm}{Noto Serif}\begin{document}Η μετάφραση ακολουθεί την έκδοση του 1927\footnote{Ταπροφανή τυπογραφικά λάθη διορθώθηκαν σιωπηρά.}, εκτός απότα σημειωμένα χωρία\footnote{Σε αυτά υιοθετείται η γραφήτου χειρογράφου.}.\end{document}

Αποτέλεσμα

Οι δύο δείκτες είναι κολλητοί στη λέξη και προηγούνται του κόμματος και της τελείας· το κείμενο κάθε υποσημείωσης αρχίζει με κεφαλαίο και τελειώνει με τελεία, όπως μια πρόταση.

Ο δείκτης και το κείμενο χωριστά

Σε ορισμένες θέσεις η \footnote δεν μπορεί να γραφτεί ολόκληρη. Η τυπική περίπτωση είναι ένας πίνακας: μέσα στο περιβάλλον tabular, που θα μελετηθεί στην ενότητά του, ο δείκτης εμφανίζεται, αλλά το κείμενο της υποσημείωσης χάνεται χωρίς προειδοποίηση. Για τέτοιες περιπτώσεις η υποσημείωση χωρίζεται στα δύο: η \footnotemark βάζει τον δείκτη, με τον επόμενο αριθμό, στη θέση του, και η \footnotetext{…}, γραμμένη έξω από τον πίνακα, στοιχειοθετεί το κείμενο της υποσημείωσης με τον αριθμό του τελευταίου δείκτη. Το ίδιο τέχνασμα χρησιμεύει οπουδήποτε η πλήρης υποσημείωση δεν λειτουργεί.

ΠαράδειγμαΜια υποσημείωση σε πίνακα

Κώδικας LaTeX

\documentclass{article}\usepackage[paperwidth=11cm,paperheight=6cm,margin=8mm]{geometry}\usepackage{fontspec}\usepackage[greek]{babel}\babelfont{rm}{Noto Serif}\begin{document}Σχετικές πυκνότητες μετρημένες στο εργαστήριο:​\begin{tabular}{ll}Νερό  & 1,00\footnotemark \\Λάδι  & 0,92 \\\end{tabular}\footnotetext{Απεσταγμένο νερό στους 4 °C.}\end{document}

Αποτέλεσμα

Αν γραφόταν \footnote{Απεσταγμένο νερό στους 4 °C.} μέσα στο κελί, θα εμφανιζόταν ο αριθμός 1 δίπλα στην τιμή, αλλά καμία υποσημείωση.

Υποσημειώσεις στους τίτλους

Μια υποσημείωση στον τίτλο μιας ενότητας φαίνεται φυσική, και προκαλεί σφάλμα. Ο λόγος είναι ότι ο τίτλος μιας ενότητας δεν χρησιμοποιείται μόνο μία φορά: το LaTeX τον στοιχειοθετεί στο κείμενο, αλλά τον καταγράφει επιπλέον στα βοηθητικά αρχεία για τον πίνακα περιεχομένων, και μια υποσημείωση δεν μπορεί να ταξιδέψει σε αυτά τα αρχεία. Το αποτέλεσμα είναι ένα σφάλμα με σκοτεινή όψη, ακόμη κι αν το έγγραφο δεν έχει πίνακα περιεχομένων.

\section{Η αρχή του προβλήματος\footnote{Τέθηκε για πρώτη φορά το 1900.}}

! Use of \@xfootnote doesn't match its definition.\@ifnextchar ...eserved@d =#1\def \reserved@a {#2}                                                  \def \reserved@b {#3}\futu...l.6 ...ote{Τέθηκε για πρώτη φορά το 1900.}}

Η λύση είναι το προαιρετικό όρισμα της \section, γνωστό ήδη ως σύντομος τίτλος για τον πίνακα περιεχομένων: ό,τι μπαίνει σε αγκύλες ταξιδεύει στον πίνακα περιεχομένων, και ό,τι μπαίνει σε άγκιστρα στοιχειοθετείται μόνο στο κείμενο. Αν η υποσημείωση βρίσκεται στον μακρύ τίτλο και ο σύντομος την παραλείπει, η υποσημείωση εμφανίζεται εκεί που πρέπει και ο πίνακας περιεχομένων μένει καθαρός. Για τον τίτλο του εγγράφου υπάρχει ειδική εντολή, η \thanks, που γράφεται μέσα στην \title ή στην \author και παράγει υποσημείωση με αστερίσκο αντί για αριθμό· χρησιμεύει για ευχαριστίες, για την ιδιότητα ενός συγγραφέα ή για να δηλωθεί ότι το κείμενο είναι αναθεωρημένη μορφή μιας ανακοίνωσης.

ΠαράδειγμαΥποσημειώσεις στον τίτλο του εγγράφου και στον τίτλο μιας ενότητας

Κώδικας LaTeX

\documentclass{article}\usepackage[paperwidth=11cm,paperheight=11cm,margin=8mm]{geometry}\usepackage{fontspec}\usepackage[greek]{babel}\babelfont{rm}{Noto Serif}\title{Περί μνήμης\thanks{Αναθεωρημένη μορφή μιας ανακοίνωσης.}}\author{Ελένη Παπαδοπούλου}\date{}\begin{document}\maketitle\tableofcontents\section[Η αρχή του προβλήματος]{Η αρχή τουπροβλήματος\footnote{Τέθηκε για πρώτη φορά το 1900.}}\end{document}

Αποτέλεσμα

Ο πίνακας περιεχομένων δείχνει τον τίτλο χωρίς δείκτη· η υποσημείωση της \thanks φέρει αστερίσκο, και εκείνη της ενότητας τον αριθμό 1, επειδή η \thanks δεν καταναλώνει κανέναν αριθμό.