Μετάβαση στο περιεχόμενο
Topos Uranos

Τριγωνομετρικές και υπερβολικές αντικαταστάσεις

Περίληψη

Το μάθημα αυτό βρίσκει τις παράγουσες των συναρτήσεων που περιέχουν μία από τις ρίζες a2−x2\sqrt{a^2 - x^2}, a2+x2\sqrt{a^2 + x^2} ή x2−a2\sqrt{x^2 - a^2}, με a>0a > 0, αντικαθιστώντας τη μεταβλητή xx με μια τριγωνομετρική ή υπερβολική συνάρτηση της οποίας το τετράγωνο, μέσω μιας θεμελιώδους ταυτότητας, μετατρέπει την υπόρριζη ποσότητα σε τέλειο τετράγωνο. Κάθε αντικατάσταση είναι μια περίπτωση της αλλαγής μεταβλητής μέσω της αντίστροφης συνάρτησης: το διάστημα της νέας μεταβλητής επιλέγεται έτσι ώστε η αντικατάσταση να είναι αντιστρέψιμη, η παράγωγός της να μη μηδενίζεται και η ρίζα να απλοποιείται με γνωστό πρόσημο, χωρίς απόλυτη τιμή ή με αιτιολογημένη απόλυτη τιμή. Έτσι προκύπτουν οι παράγουσες των τριών ριζών, πρώτα με τριγωνομετρικές συναρτήσεις και έπειτα με υπερβολικές, και συγκρίνονται οι δύο δρόμοι. Το μάθημα κλείνει με τη μέθοδο της συμπλήρωσης τετραγώνου, που ανάγει τη ρίζα οποιουδήποτε πολυωνύμου δευτέρου βαθμού σε μία από τις τρεις παραπάνω.

Μαθησιακοί στόχοι

  1. Να επιλέγεις, για καθεμία από τις ρίζες a2−x2\sqrt{a^2 - x^2}, a2+x2\sqrt{a^2 + x^2} και x2−a2\sqrt{x^2 - a^2}, την τριγωνομετρική αντικατάσταση και το διάστημα της νέας μεταβλητής στο οποίο είναι αντιστρέψιμη, και να απλοποιείς τη ρίζα με το σωστό πρόσημο.
  2. Να αποδεικνύεις τις παράγουσες των τριών ριζών, με το διάστημα στο οποίο ισχύει καθεμία, μαζί με τα άκρα στα οποία μηδενίζεται η ρίζα.
  3. Να εφαρμόζεις τις υπερβολικές αντικαταστάσεις, να τις συγκρίνεις με τις τριγωνομετρικές και να ελέγχεις ότι οι παράγουσες των δύο δρόμων διαφέρουν κατά μια σταθερά.
  4. Να συμπληρώνεις το τετράγωνο για να ανάγεις την ax2+bx+c\sqrt{ax^2 + bx + c} σε μία από τις τρεις ρίζες, και να αναγνωρίζεις τις περιπτώσεις στις οποίες το πεδίο ορισμού είναι μια ευθεία, δύο ημιευθείες, ένα φραγμένο διάστημα ή ένα σύνολο χωρίς διαστήματα.

Τρεις ρίζες και τρεις τριγωνομετρικές αντικαταστάσεις

Ας θεωρήσουμε τις συναρτήσεις που περιέχουν μια ρίζα της μορφής a2−x2\sqrt{a^2 - x^2}, a2+x2\sqrt{a^2 + x^2} ή x2−a2\sqrt{x^2 - a^2}, με a>0a > 0. Κανένας κανόνας του πίνακα παραγουσών δεν τις λύνει γενικά, αλλά καθεμία μετατρέπεται σε τριγωνομετρική συνάρτηση χωρίς ρίζες αν η xx αντικατασταθεί με asin⁡ta \sin t, atan⁡ta \tan t ή asec⁡ta \sec t: η βασική τριγωνομετρική ταυτότητα και οι συνέπειές της 1−sin⁡2t=cos⁡2t1 - \sin^2 t = \cos^2 t, 1+tan⁡2t=sec⁡2t1 + \tan^2 t = \sec^2 t και sec⁡2t−1=tan⁡2t\sec^2 t - 1 = \tan^2 t κάνουν την υπόρριζη ποσότητα τετράγωνο. Το θεώρημα των τριγωνομετρικών αντικαταστάσεων, του μαθήματος για τις θεμελιώδεις τριγωνομετρικές ταυτότητες, έκανε ήδη αυτόν τον υπολογισμό με a=1a = 1. Για την ολοκλήρωση χρειάζεται κάτι περισσότερο: το θεώρημα της αλλαγής μεταβλητής μέσω της αντίστροφης συνάρτησης, του μαθήματος για την ολοκλήρωση με αλλαγή μεταβλητής, ζητά ένα διάστημα TT στο οποίο η αντικατάσταση x=h(t)x = h(t) να είναι παραγωγίσιμη με h′(t)≠0h'(t) \neq 0, και η ολοκληρωτέα συνάρτηση να ορίζεται στο I=h(T)I = h(T). Γι’ αυτό τα διαστήματα της tt είναι ανοικτά: στα άκρα τους η παράγωγος της αντικατάστασης μηδενίζεται ή δεν υπάρχει.

ΠρότασηΟι τρεις τριγωνομετρικές αντικαταστάσεις

Έστω a>0a > 0. Σε κάθε περίπτωση, η hh είναι παραγωγίσιμη στο διάστημα TT με h′(t)≠0h'(t) \neq 0, η εικόνα I=h(T)I = h(T) και η αντίστροφη είναι αυτές που αναγράφονται, και η ρίζα απλοποιείται ως εξής:

  • h(t)=asin⁡th(t) = a \sin t, στο T=(−π2,π2)T = \ioo{-\frac{\pi}{2}}{\frac{\pi}{2}}: I=(−a,a)I = \ioo{-a}{a}, h−1(x)=arcsin⁡xah^{-1}(x) = \arcsin \frac{x}{a}, και a2−h(t)2=acos⁡t\sqrt{a^2 - h(t)^2} = a \cos t·
  • h(t)=atan⁡th(t) = a \tan t, στο T=(−π2,π2)T = \ioo{-\frac{\pi}{2}}{\frac{\pi}{2}}: I=RI = \mathbb{R}, h−1(x)=arctan⁡xah^{-1}(x) = \arctan \frac{x}{a}, και a2+h(t)2=asec⁡t\sqrt{a^2 + h(t)^2} = a \sec t·
  • h(t)=asec⁡th(t) = a \sec t, στο T+=(0,π2)T_+ = \ioo{0}{\frac{\pi}{2}} και στο T−=(π2,π)T_- = \ioo{\frac{\pi}{2}}{\pi}: h(T+)=(a,∞)h(T_+) = \ioo{a}{\infty}, h(T−)=(−∞,−a)h(T_-) = \ioo{-\infty}{-a}, και στις δύο περιπτώσεις h−1(x)=arccos⁡axh^{-1}(x) = \arccos \frac{a}{x}, και η h(t)2−a2\sqrt{h(t)^2 - a^2} ισούται με atan⁡ta \tan t στο T+T_+ και με −atan⁡t-a \tan t στο T−T_-.

Κάθε τέτοια ταυτότητα δίνει το τετράγωνο της ρίζας, και το πρόσημο της τριγωνομετρικής συνάρτησης στο επιλεγμένο διάστημα κρίνει ποια από τις δύο τετραγωνικές ρίζες είναι.

Απόδειξη

  1. a2−a2sin⁡2t=acos⁡2t=a∣cos⁡t∣=acos⁡t,t∈T\sqrt{a^2 - a^2 \sin^2 t} = a \sqrt{\cos^2 t} = a \abs{\cos t} = \resaltar{a \cos t}, \qquad t \in T

    Στο TT, cos⁡t>0\cos t > 0, και η παράγωγος h′(t)=acos⁡th'(t) = a \cos t είναι θετική. Από το θεώρημα των αμφιμονοσήμαντων περιορισμών, του μαθήματος για τις αντίστροφες τριγωνομετρικές συναρτήσεις, το ημίτονο είναι αμφιμονοσήμαντη απεικόνιση του [−π2,π2]\icc{-\frac{\pi}{2}}{\frac{\pi}{2}} επί του [−1,1]\icc{-1}{1}, και είναι αύξον, από το θεώρημα της μονοτονίας στα κύρια διαστήματα· χωρίς τα άκρα, h(T)=(−a,a)h(T) = \ioo{-a}{a}, και t=arcsin⁡xat = \arcsin \frac{x}{a}. Επειδή y2=∣y∣\sqrt{y^2} = \abs{y} για κάθε πραγματικό yy:

  2. a2+a2tan⁡2t=asec⁡2t=a∣sec⁡t∣=asec⁡t,t∈T\sqrt{a^2 + a^2 \tan^2 t} = a \sqrt{\sec^2 t} = a \abs{\sec t} = \resaltar{a \sec t}, \qquad t \in T

    Η παράγωγος h′(t)=asec⁡2th'(t) = a \sec^2 t είναι θετική στο TT, η εφαπτομένη είναι αμφιμονοσήμαντη απεικόνιση του TT επί του R\mathbb{R} από το ίδιο θεώρημα, και t=arctan⁡xat = \arctan \frac{x}{a}. Στο TT, sec⁡t>0\sec t > 0.

  3. a2sec⁡2t−a2=a∣tan⁡t∣=atan⁡t,t∈T+,a∣tan⁡t∣=−atan⁡t,t∈T−\sqrt{a^2 \sec^2 t - a^2} = a \abs{\tan t} = \resaltar{a \tan t}, \quad t \in T_+, \qquad a \abs{\tan t} = \resaltar{-a \tan t}, \quad t \in T_-

    Η παράγωγος h′(t)=asec⁡ttan⁡t=asin⁡tcos⁡2th'(t) = a \sec t \tan t = \frac{a \sin t}{\cos^2 t} είναι θετική στο T+T_+ και στο T−T_-, όπου sin⁡t>0\sin t > 0. Αν ∣x∣>a\abs{x} > a, τότε το ax\frac{a}{x} ανήκει στο [−1,1]\icc{-1}{1} και δεν είναι μηδέν· από το θεώρημα των αμφιμονοσήμαντων περιορισμών, το t=arccos⁡axt = \arccos \frac{a}{x} είναι το μοναδικό tt του [0,π]\icc{0}{\pi} με cos⁡t=ax\cos t = \frac{a}{x}, δηλαδή με asec⁡t=xa \sec t = x, και ανήκει στο T+T_+ αν x>ax > a και στο T−T_- αν x<−ax < -a. Η εφαπτομένη είναι θετική στο T+T_+ και αρνητική στο T−T_-.

Το σχήμα δείχνει ένα τέχνασμα για την επιστροφή στη μεταβλητή xx: σε κάθε περίπτωση, ένα ορθογώνιο τρίγωνο με μια γωνία tt του οποίου οι πλευρές είναι aa, xx και η ρίζα. Από αυτό διαβάζονται οι υπόλοιπες τριγωνομετρικές συναρτήσεις της tt· για παράδειγμα, αν x=asin⁡tx = a \sin t, τότε cos⁡t=a2−x2a\cos t = \frac{\sqrt{a^2 - x^2}}{a} και tan⁡t=xa2−x2\tan t = \frac{x}{\sqrt{a^2 - x^2}}. Το τρίγωνο χρησιμεύει μόνο αν η tt βρίσκεται μεταξύ 00 και π2\frac{\pi}{2}· για τις άλλες τιμές, οι ίδιες ισότητες αποδεικνύονται με το θεώρημα των διασταυρωμένων συνθέσεων, του μαθήματος για τις αντίστροφες τριγωνομετρικές συναρτήσεις, σύμφωνα με το οποίο cos⁡(arcsin⁡y)=1−y2\cos(\arcsin y) = \sqrt{1 - y^2} στο [−1,1]\icc{-1}{1}, ή απευθείας με το πρόσημο που καθορίστηκε στην πρόταση.

Στην τρίτη περίπτωση, το πρόσημο του T−T_- είναι αναπόφευκτο αν θέλουμε την ίδια αντίστροφη arccos⁡ax\arccos \frac{a}{x} και στους δύο κλάδους. Το διάστημα (π,3π2)\ioo{\pi}{\frac{3\pi}{2}}, όπου η εφαπτομένη είναι θετική, αποφεύγει το πρόσημο, αλλά τότε η αντίστροφη είναι 2π−arccos⁡ax2\pi - \arccos \frac{a}{x}· οι δύο επιλογές δίνουν την ίδια παράγουσα, εκτός από μια σταθερά. Το θεώρημα των τριγωνομετρικών αντικαταστάσεων εξέταζε μόνο την περίπτωση x≥1x \geq 1· η πρόταση το επεκτείνει στον αρνητικό κλάδο.

ΘεώρημαΠαράγουσες των τριών ριζών

Έστω a>0a > 0. Στο κλειστό διάστημα [−a,a]\icc{-a}{a}:

∫a2−x2 dx=12xa2−x2+a22arcsin⁡xa+C\int \sqrt{a^2 - x^2} \, \mathrm{d}x = \frac{1}{2} x \sqrt{a^2 - x^2} + \frac{a^2}{2} \arcsin \frac{x}{a} + C

Στο R\mathbb{R}:

∫x2+a2 dx=12xx2+a2+a22ln⁡(x+x2+a2)+C\int \sqrt{x^2 + a^2} \, \mathrm{d}x = \frac{1}{2} x \sqrt{x^2 + a^2} + \frac{a^2}{2} \ln\left(x + \sqrt{x^2 + a^2}\right) + C

Σε καθένα από τα διαστήματα (−∞,−a]\ioc{-\infty}{-a} και [a,∞)\ico{a}{\infty}, με μία σταθερά ανά διάστημα:

∫x2−a2 dx=12xx2−a2−a22ln⁡∣x+x2−a2∣+C\int \sqrt{x^2 - a^2} \, \mathrm{d}x = \frac{1}{2} x \sqrt{x^2 - a^2} - \frac{a^2}{2} \ln \abs{x + \sqrt{x^2 - a^2}} + C

Κάθε τύπος προκύπτει με την αντίστοιχη αντικατάσταση της παραπάνω πρότασης, και ισχύει επίσης στα άκρα στα οποία μηδενίζεται η ρίζα.

Απόδειξη

  1. ∫a2cos⁡2t dt=a22(t+sin⁡tcos⁡t)+C→F1(x)=12xa2−x2+a22arcsin⁡xa\int a^2 \cos^2 t \, \mathrm{d}t = \frac{a^2}{2} \left(t + \sin t \cos t\right) + C \rightarrow \resaltar{F_1(x) = \frac{1}{2} x \sqrt{a^2 - x^2} + \frac{a^2}{2} \arcsin \frac{x}{a}}

    Με x=asin⁡tx = a \sin t στο T=(−π2,π2)T = \ioo{-\frac{\pi}{2}}{\frac{\pi}{2}}, η ολοκληρωτέα συνάρτηση στη μεταβλητή tt είναι acos⁡t⋅acos⁡ta \cos t \cdot a \cos t. Με τον τύπο αποτετραγωνισμού cos⁡2t=1+cos⁡2t2\cos^2 t = \frac{1 + \cos 2t}{2} και το πόρισμα της γραμμικής αλλαγής μεταβλητής, του μαθήματος για την αλλαγή μεταβλητής, προκύπτει η GG. Για την επιστροφή, sin⁡t=xa\sin t = \frac{x}{a} και cos⁡t=a2−x2a\cos t = \frac{\sqrt{a^2 - x^2}}{a}, από την πρόταση· το θεώρημα της αλλαγής μέσω της αντίστροφης δίνει την παράγουσα στο (−a,a)\ioo{-a}{a}.

  2. lim⁡x→a−F1′(x)=lim⁡x→a−a2−x2=0=a2−a2\lim_{x \to a^-} F_1'(x) = \lim_{x \to a^-} \sqrt{a^2 - x^2} = \resaltar{0 = \sqrt{a^2 - a^2}}

    Η συνάρτηση F1F_1 είναι συνεχής στο [−a,a]\icc{-a}{a}: η ρίζα είναι συνεχής, και το τοξημίτονο επίσης, από το πόρισμα της συνέχειας της αντίστροφης, του μαθήματος για το θεώρημα ενδιάμεσων τιμών· η παράγωγός της στο (−a,a)\ioo{-a}{a} είναι η ρίζα, που τείνει στο 00 στα άκρα. Από το πόρισμα του ορίου της παραγώγου, του μαθήματος για τα θεωρήματα των Φερμά, Ρολ, Λαγκράνζ και Κωσί, η F1F_1 έχει στο aa αριστερή παράγωγο, και στο −a-a δεξιά παράγωγο, ίσες με την τιμή της ρίζας: η F1F_1 είναι παράγουσα στο [−a,a]\icc{-a}{a}.

  3. ∫a2sec⁡3t dt=a22(sec⁡ttan⁡t+ln⁡(sec⁡t+tan⁡t))+C→12xx2+a2+a22ln⁡(x+x2+a2)+C\int a^2 \sec^3 t \, \mathrm{d}t = \frac{a^2}{2} \left(\sec t \tan t + \ln\left(\sec t + \tan t\right)\right) + C \rightarrow \resaltar{\frac{1}{2} x \sqrt{x^2 + a^2} + \frac{a^2}{2} \ln\left(x + \sqrt{x^2 + a^2}\right) + C}

    Με x=atan⁡tx = a \tan t στο T=(−π2,π2)T = \ioo{-\frac{\pi}{2}}{\frac{\pi}{2}}, η ολοκληρωτέα συνάρτηση στη μεταβλητή tt είναι asec⁡t⋅asec⁡2ta \sec t \cdot a \sec^2 t, και η παράγουσα της sec⁡3t\sec^3 t είναι αυτή της πρότασης του αναγωγικού τύπου για τις δυνάμεις της τέμνουσας, μαζί με το θεώρημα της παράγουσας της τέμνουσας, του μαθήματος για τα τριγωνομετρικά ολοκληρώματα· στο TT, sec⁡t+tan⁡t>0\sec t + \tan t > 0. Κατά την επιστροφή, με tan⁡t=xa\tan t = \frac{x}{a} και sec⁡t=x2+a2a\sec t = \frac{\sqrt{x^2 + a^2}}{a}, ο λογάριθμος είναι ln⁡(x+x2+a2)−ln⁡a\ln\left(x + \sqrt{x^2 + a^2}\right) - \ln a, και η σταθερά −a22ln⁡a-\frac{a^2}{2} \ln a περιλαμβάνεται στη CC.

  4. G(t)=a22(sec⁡ttan⁡t−ln⁡∣sec⁡t+tan⁡t∣)→G(arccos⁡ax)=F3(x)+a22ln⁡aG(t) = \frac{a^2}{2} \left(\sec t \tan t - \ln \abs{\sec t + \tan t}\right) \rightarrow \resaltar{G\left(\arccos \frac{a}{x}\right) = F_3(x) + \frac{a^2}{2} \ln a}

    Με x=asec⁡tx = a \sec t στο T+T_+, η ολοκληρωτέα συνάρτηση στη μεταβλητή tt είναι atan⁡t⋅asec⁡ttan⁡t=a2(sec⁡3t−sec⁡t)a \tan t \cdot a \sec t \tan t = a^2 \left(\sec^3 t - \sec t\right), λόγω της tan⁡2t=sec⁡2t−1\tan^2 t = \sec^2 t - 1. Με τις παράγουσες της sec⁡3t\sec^3 t και της sec⁡t\sec t, που δίνουν η πρόταση του αναγωγικού τύπου για τις δυνάμεις της τέμνουσας και το θεώρημα της παράγουσας της τέμνουσας, του μαθήματος για τα τριγωνομετρικά ολοκληρώματα, προκύπτει η GG· κατά την επιστροφή, με sec⁡t=xa\sec t = \frac{x}{a} και tan⁡t=x2−a2a\tan t = \frac{\sqrt{x^2 - a^2}}{a}, προκύπτει ο τύπος της διατύπωσης συν τη σταθερά a22ln⁡a\frac{a^2}{2} \ln a, στο (a,∞)\ioo{a}{\infty}.

  5. −G(arccos⁡ax)=F3(x)+a22ln⁡a,x<−a-G\left(\arccos \frac{a}{x}\right) = \resaltar{F_3(x) + \frac{a^2}{2} \ln a}, \qquad x < -a

    Στο T−T_-, η ρίζα είναι −atan⁡t-a \tan t, η ολοκληρωτέα συνάρτηση στη tt είναι −a2sec⁡ttan⁡2t-a^2 \sec t \tan^2 t και η παράγουσά της είναι −G-G· κατά την επιστροφή, tan⁡t=−x2−a2a\tan t = -\frac{\sqrt{x^2 - a^2}}{a}, και εμφανίζεται ο ln⁡∣x−x2−a2∣\ln \abs{x - \sqrt{x^2 - a^2}}. Επειδή (x−x2−a2)(x+x2−a2)=a2\left(x - \sqrt{x^2 - a^2}\right)\left(x + \sqrt{x^2 - a^2}\right) = a^2, ο λογάριθμος αυτός είναι 2ln⁡a−ln⁡∣x+x2−a2∣2 \ln a - \ln \abs{x + \sqrt{x^2 - a^2}}, και προκύπτει πάλι F3(x)+a22ln⁡aF_3(x) + \frac{a^2}{2} \ln a, στο (−∞,−a)\ioo{-\infty}{-a}. Στα ±a\pm a, όπως στο δεύτερο σκέλος, η F3F_3 είναι συνεχής και η παράγωγός της τείνει στο 00.

Στα δύο τελευταία σκέλη, η F3F_3 είναι η συνάρτηση της διατύπωσης. Το πρόσημο του αρνητικού κλάδου δεν αλλάζει τον τύπο, επειδή η απόλυτη τιμή του λογαρίθμου το απορροφά· όμως χωρίς την παραπάνω πρόταση δεν θα ξέραμε ότι η ίδια έκφραση ισχύει και στις δύο ημιευθείες. Οι ίδιες αντικαταστάσεις δίνουν τις παράγουσες των αντιστρόφων των ριζών, που η πρόταση των παραγουσών με παράμετρο, του μαθήματος για την αλλαγή μεταβλητής, βρήκε με άλλον τρόπο: με x=atan⁡tx = a \tan t, για παράδειγμα, το ∫1x2+a2 dx\int \frac{1}{\sqrt{x^2 + a^2}} \, \mathrm{d}x μετατρέπεται σε ∫sec⁡t dt=ln⁡(sec⁡t+tan⁡t)+C\int \sec t \, \mathrm{d}t = \ln\left(\sec t + \tan t\right) + C, που κατά την επιστροφή είναι ln⁡(x+x2+a2)−ln⁡a+C\ln\left(x + \sqrt{x^2 + a^2}\right) - \ln a + C.