Μετάβαση στο περιεχόμενο
Topos Uranos

Περίληψη

Αυτό το μάθημα θέτει το τρίτο αρχαίο πρόβλημα που άφησε ανοιχτό ο Λογισμός I: το εμβαδόν ενός σχήματος που περικλείεται από καμπύλες. Επειδή αυτό το εμβαδόν δεν έχει ακόμη οριστεί, καθορίζει τρεις απαιτήσεις που πρέπει να ικανοποιεί κάθε εύλογος ορισμός (ένα ορθογώνιο έχει εμβαδόν το γινόμενο των πλευρών του, ένα σχήμα που περιέχεται σε άλλο δεν έχει μεγαλύτερο εμβαδόν από εκείνο, και ένα σχήμα χωρισμένο σε δύο κομμάτια που δεν επικαλύπτονται έχει εμβαδόν το άθροισμα των εμβαδών των κομματιών) και αποδεικνύει ότι οι απαιτήσεις αυτές αρκούν για να προσδιορίσουν ορισμένα εμβαδά: αν το σχήμα έχει εμβαδόν που τις ικανοποιεί, το εμβαδόν αυτό μπορεί να είναι μόνο ένας αριθμός. Με τη μέθοδο της εξάντλησης του Αρχιμήδη, το άθροισμα γεωμετρικής προόδου και το όριο της γεωμετρικής προόδου, πετυχαίνει τον τετραγωνισμό της παραβολής: το παραβολικό τμήμα έχει εμβαδόν ίσο με τα τέσσερα τρίτα του εγγεγραμμένου τριγώνου. Με εγγεγραμμένα και περιγεγραμμένα ορθογώνια πάνω σε ίσα υποδιαστήματα του διαστήματος, και με τα αθροίσματα των τετραγώνων και των κύβων, βρίσκει τα εμβαδά κάτω από τις xx, x2x^2 και x3x^3 στο [0,b]\icc{0}{b}, και με το αξιοσημείωτο όριο της εκθετικής, το εμβαδόν κάτω από την exe^x. Σε όλες τις περιπτώσεις, η διαφορά ανάμεσα στο άνω και στο κάτω άθροισμα τείνει στο μηδέν, και αυτό αφήνει έναν μόνο δυνατό αριθμό: αυτή είναι η ιδέα που το μάθημα που ακολουθεί θα μετατρέψει στον ορισμό του ολοκληρώματος.

Μαθησιακοί στόχοι

  1. Να εξηγείται γιατί το εμβαδόν ενός καμπυλόγραμμου σχήματος δεν έχει ακόμη οριστεί, και να διατυπώνονται οι απαιτήσεις που πρέπει να ικανοποιεί κάθε ορισμός του εμβαδού.
  2. Να αναπαράγεται ο τετραγωνισμός της παραβολής του Αρχιμήδη με το άθροισμα γεωμετρικής προόδου και το όριο της γεωμετρικής προόδου.
  3. Να υπολογίζονται κάτω και άνω αθροίσματα εμβαδών ορθογωνίων, με ίσα υποδιαστήματα ή με μια επιλεγμένη υποδιαίρεση, και να βρίσκονται τα όριά τους με τα αθροίσματα δυνάμεων και τα αξιοσημείωτα όρια.
  4. Να εξηγείται γιατί μια διαφορά ανάμεσα στο άνω και στο κάτω άθροισμα που τείνει στο μηδέν αφήνει μία μόνο δυνατή τιμή για το εμβαδόν.

Ένα εμβαδόν που δεν έχει ακόμη οριστεί

Από τα τρία αρχαία προβλήματα που διέτρεξε ο Λογισμός I, ο κύκλος μαθημάτων έλυσε τα δύο με όρια· το τρίτο, το εμβαδόν ενός καμπυλόγραμμου σχήματος, έμεινε για αυτόν τον κύκλο, όπως υπενθύμισε το μάθημα για τον Τελικό απολογισμό του Λογισμού I. Για ένα πολύγωνο, η στοιχειώδης γεωμετρία δίνει το εμβαδόν χωρίς όρια: ένα ορθογώνιο έχει εμβαδόν βάση επί ύψος, ένα τρίγωνο το μισό της βάσης επί το ύψος, και κάθε πολύγωνο χωρίζεται σε τρίγωνα. Ένα σχήμα που περικλείεται από ένα τόξο καμπύλης δεν χωρίζεται με αυτόν τον τρόπο σε πεπερασμένο πλήθος ευθύγραμμων κομματιών, και η στοιχειώδης γεωμετρία δεν λέει ποιος αριθμός είναι το εμβαδόν του· δεν λέει καν ότι έχει εμβαδόν. Το μάθημα για τις γωνίες και τη μέτρησή τους δέχτηκε ως γεγονός, χωρίς απόδειξη, ότι τα χωρία που περικλείονται από ευθύγραμμα τμήματα και τόξα κύκλου έχουν εμβαδόν, και προανήγγειλε ότι τα εμβαδά αυτά ορίζονται με όρια σε αυτόν τον κύκλο.

Πριν ορίσουμε, πρέπει να αποφασίσουμε τι απαιτούμε. Ένας ορισμός του εμβαδού που δεν θα έδινε σε ένα ορθογώνιο το γινόμενο των πλευρών του, ή που θα έδινε σε ένα σχήμα περισσότερο εμβαδόν απ’ ό,τι σε ένα άλλο που το περιέχει, δεν θα άξιζε αυτό το όνομα. Εδώ, σχήμα είναι ένα φραγμένο χωρίο του επιπέδου που περικλείεται από ευθύγραμμα τμήματα και από τόξα γραφικών παραστάσεων συνεχών συναρτήσεων, όπως όλα τα σχήματα αυτού του μαθήματος.

Απαιτήσεις για το εμβαδόν. Μια αντιστοίχιση εμβαδού αντιστοιχίζει σε ορισμένα σχήματα έναν αριθμό μεγαλύτερο ή ίσο του 00, το εμβαδόν τους, με τις τρεις ιδιότητες που παρατίθενται παρακάτω.
  1. Ορθογώνιο: ένα ορθογώνιο με πλευρές παράλληλες στους άξονες, με βάση p≥0p \geq 0 και ύψος q≥0q \geq 0, έχει εμβαδόν pqpq· αν μία από τις πλευρές είναι μηδενική, το ορθογώνιο είναι ευθύγραμμο τμήμα, και το εμβαδόν του είναι 00.
  2. Μονοτονία: αν ένα σχήμα περιέχεται σε ένα άλλο και αμφότερα έχουν εμβαδόν, το εμβαδόν του πρώτου δεν είναι μεγαλύτερο από το εμβαδόν του δεύτερου.
  3. Προσθετικότητα: αν ένα σχήμα είναι η ένωση δύο σχημάτων με εμβαδόν που δεν επικαλύπτονται, δηλαδή που έχουν κοινά μόνο σημεία των συνόρων τους, τότε έχει εμβαδόν, και το εμβαδόν του είναι το άθροισμα των εμβαδών των δύο.

Με επαγωγή ως προς το πλήθος των κομματιών, η προσθετικότητα ισχύει για την ένωση οποιουδήποτε πεπερασμένου πλήθους σχημάτων με εμβαδόν που δεν επικαλύπτονται ανά δύο. Τα εμβαδά της στοιχειώδους γεωμετρίας ικανοποιούν τις τρεις απαιτήσεις, και τα δεχόμαστε για τα πολύγωνα· όσα θα χρησιμοποιήσει αυτό το μάθημα είναι το εμβαδόν του τριγώνου και το εμβαδόν του τραπεζίου με δύο κατακόρυφες πλευρές μηκών pp και qq που απέχουν απόσταση ww, το οποίο χωρίζεται σε ένα ορθογώνιο και ένα τρίγωνο και έχει εμβαδόν w(p+q)2\frac{w(p + q)}{2}. Δεν δεχόμαστε το εμβαδόν κανενός καμπυλόγραμμου σχήματος.

Το ερώτημα του μαθήματος είναι επομένως υποθετικό: αν ένα καμπυλόγραμμο σχήμα έχει εμβαδόν που ικανοποιεί τις απαιτήσεις, ποιος αριθμός μπορεί να είναι; Για πολλά σχήματα το αποτέλεσμα είναι ένας μόνο αριθμός, και οι απαιτήσεις αρκούν για να τον βρούμε. Το μάθημα για το ολοκλήρωμα του Ρίμαν θα αντιστρέψει τη διαδρομή: θα ορίσει το εμβαδόν κάτω από μια γραφική παράσταση ως αυτόν τον αριθμό, όταν υπάρχει. Το εργαλείο για να περάσουμε από τις ανισότητες σε έναν αριθμό είναι το λήμμα που ακολουθεί.

ΛήμμαΈνας αριθμός εγκλωβισμένος ανάμεσα σε δύο ακολουθίες

Έστω (Ln)(L_n) και (Un)(U_n) δύο ακολουθίες και AA ένας αριθμός τέτοιος ώστε Ln≤A≤UnL_n \leq A \leq U_n για κάθε φυσικό nn. Αν Un−Ln→0U_n - L_n \to 0, τότε Ln→AL_n \to A και Un→AU_n \to A, και κανένας άλλος αριθμός δεν ικανοποιεί τις ίδιες ανισότητες. Αν Ln→LL_n \to L και Un→LU_n \to L, τότε A=LA = L. Αν η απόσταση ανάμεσα στα φράγματα τείνει στο μηδέν, ανάμεσά τους χωράει μόνο ένας αριθμός· αν τα φράγματα έχουν κοινό όριο, ο αριθμός αυτός είναι το όριο.

Απόδειξη

  1. 0≤A−Ln≤Un−Ln→A−Ln→0→Ln→A0 \leq A - L_n \leq U_n - L_n \rightarrow A - L_n \to 0 \rightarrow \resaltar{L_n \to A}

    Η απόσταση του AA από το κάτω φράγμα δεν υπερβαίνει την απόσταση ανάμεσα στα φράγματα. Από την παρεμβολή του θεωρήματος σύμφωνα με το οποίο τα θεωρήματα ορίων ισχύουν για τις ακολουθίες, από το μάθημα για τις ακολουθίες και το όριό τους, με τη μηδενική ακολουθία και την ακολουθία (Un−Ln)(U_n - L_n) ως φράγματα, A−Ln→0A - L_n \to 0, και από την άλγεβρα των ορίων, Ln→AL_n \to A. Με τον ίδιο τρόπο, από την 0≤Un−A≤Un−Ln0 \leq U_n - A \leq U_n - L_n προκύπτει Un→AU_n \to A.

  2. Ln→A∧Ln→A′→A′=AL_n \to A \wedge L_n \to A' \rightarrow \resaltar{A' = A}

    Αν ένας άλλος αριθμός A′A' ικανοποιεί Ln≤A′≤UnL_n \leq A' \leq U_n για κάθε nn, ο συλλογισμός που μόλις έγινε δίνει επίσης Ln→A′L_n \to A', και από τη μοναδικότητα του ορίου, του ίδιου θεωρήματος, A′=AA' = A.

  3. Ln≤A≤Un→L≤A≤L→A=LL_n \leq A \leq U_n \rightarrow L \leq A \leq L \rightarrow \resaltar{A = L}

    Αν Ln→LL_n \to L και Un→LU_n \to L, η διατήρηση των ανισοτήτων, του ίδιου θεωρήματος, εφαρμοσμένη στις Ln≤AL_n \leq A και A≤UnA \leq U_n με τη σταθερή ακολουθία με όρο AA, δίνει τις δύο ανισότητες· αυτός ο ισχυρισμός δεν χρησιμοποιεί ότι η διαφορά τείνει στο 00.