Μετάβαση στο περιεχόμενο
Topos Uranos

Το θεμελιώδες θεώρημα του απειροστικού λογισμού

Περίληψη

Αυτό το μάθημα ενώνει τα δύο ολοκληρώματα του κύκλου μαθημάτων: το αόριστο, της ενότητας για τις παράγουσες, που ορίστηκε με παραγώγους, και το ορισμένο αυτής της ενότητας, που ορίστηκε με αθροίσματα. Το θεμελιώδες θεώρημα του απειροστικού λογισμού λέει ότι το ολοκλήρωμα μιας συνάρτησης με μεταβλητό άνω όριο είναι συνεχές και ότι, σε κάθε σημείο όπου η συνάρτηση είναι συνεχής, η παράγωγός του είναι η τιμή της συνάρτησης. Από αυτό έπεται ότι κάθε συνάρτηση συνεχής σε οποιοδήποτε διάστημα έχει παράγουσα, όπως υποσχέθηκαν η ενότητα για τις παράγουσες και ο Λογισμός I. Αντίστροφα, ο κανόνας του Μπάροου υπολογίζει το ολοκλήρωμα μιας ολοκληρώσιμης συνάρτησης με οποιαδήποτε συνάρτηση της οποίας η παράγωγος είναι η ολοκληρωτέα συνάρτηση: αποδεικνύεται με το θεώρημα μέσης τιμής του Λαγκράνζ σε κάθε υποδιάστημα μιας διαμέρισης, χωρίς να υποτεθεί συνεχής η ολοκληρωτέα συνάρτηση, και, για συνεχείς ολοκληρωτέες συναρτήσεις, και με το πόρισμα των συναρτήσεων με την ίδια παράγωγο. Με αυτόν, η αλλαγή μεταβλητής και η ολοκλήρωση κατά παράγοντες περνούν στο ορισμένο ολοκλήρωμα, το ολοκλήρωμα με τα δύο όρια μεταβλητά παραγωγίζεται με τον κανόνα παραγώγισης σύνθετης συνάρτησης, και ορισμένα όρια ακολουθιών υπολογίζονται αν διαβαστούν ως αθροίσματα Ρίμαν.

Μαθησιακοί στόχοι

  1. Να αποδεικνύεται το θεμελιώδες θεώρημα του απειροστικού λογισμού σε οποιοδήποτε διάστημα και να συνάγεται ότι κάθε συνάρτηση συνεχής σε ένα διάστημα έχει παράγουσα.
  2. Να αποδεικνύεται ο κανόνας του Μπάροου χωρίς να υποτεθεί συνεχής η ολοκληρωτέα συνάρτηση, και να αναγνωρίζεται με παραδείγματα ποιες παραδοχές δεν μπορούν να παραλειφθούν.
  3. Να χρησιμοποιούνται η αλλαγή μεταβλητής και η ολοκλήρωση κατά παράγοντες στο ορισμένο ολοκλήρωμα, με τις ακριβείς παραδοχές τους, και να παραγωγίζονται ολοκληρώματα με μεταβλητά όρια.
  4. Να υπολογίζονται όρια ακολουθιών διαβάζοντάς τα ως αθροίσματα Ρίμαν ενός ολοκληρώματος.

Το ολοκλήρωμα με μεταβλητό όριο

Η ενότητα για τις παράγουσες όρισε την παράγουσα μιας συνάρτησης με την παράγωγο, και αυτή η ενότητα όρισε το ολοκλήρωμα με αθροίσματα ορθογωνίων. Το μάθημα για τις ιδιότητες του ορισμένου ολοκληρώματος απέδειξε ότι το ολοκλήρωμα με μεταβλητό άνω όριο είναι Λίπσιτς. Αν η συνάρτηση είναι συνεχής σε ένα σημείο, το ολοκλήρωμα σε ένα μικρό διάστημα που αρχίζει από αυτό είναι σχεδόν το εμβαδόν ενός ορθογωνίου, και το ολοκλήρωμα με μεταβλητό όριο είναι εκεί παραγωγίσιμο. Για να ισχύει το αποτέλεσμα σε οποιοδήποτε διάστημα (ανοικτό, κλειστό, ημιανοικτό ή μη φραγμένο), αρκεί να ζητηθεί η συνάρτηση να είναι ολοκληρώσιμη σε κάθε κλειστό και φραγμένο διάστημα που περιέχεται σε αυτό.

ΘεώρημαΘεμελιώδες θεώρημα του απειροστικού λογισμού

Έστω II ένα διάστημα με περισσότερα από ένα σημεία, ff μια συνάρτηση ορισμένη στο II και ολοκληρώσιμη σε κάθε κλειστό και φραγμένο διάστημα με περισσότερα από ένα σημεία που περιέχεται στο II, και cc ένα σημείο του II. Έστω FF η συνάρτηση που ορίζεται στο II από τον ακόλουθο τύπο:

F(x)=∫cxf(t) dtF(x) = \int_c^x f(t) \, \mathrm{d}t

Τότε η FF είναι Λίπσιτς σε κάθε κλειστό και φραγμένο διάστημα που περιέχεται στο II, και συνεχής σε κάθε σημείο του II. Επιπλέον, αν η ff είναι συνεχής σε ένα σημείο x0x_0 του II, τότε η FF είναι παραγωγίσιμη στο x0x_0, και F′(x0)=f(x0)F'(x_0) = f(x_0)· αν το x0x_0 είναι άκρο του II που ανήκει στο II, η παράγωγος είναι η πλευρική. Ο λόγος μεταβολής της FF είναι η μέση τιμή της ff μεταξύ x0x_0 και xx, και αν η ff μεταβάλλεται λίγο κοντά στο x0x_0, αυτή η μέση τιμή είναι κοντά στο f(x0)f(x_0). Το σχήμα δείχνει, για μια θετική συνάρτηση, την περιοχή της οποίας το εμβαδόν είναι F(x0)F(x_0) και τη λωρίδα που προστίθεται όταν περνάμε στο xx, μέσα σε ένα ορθογώνιο ύψους BB· την ίδια λωρίδα με το xx πιο κοντά· το ορθογώνιο ύψους f(x0)f(x_0) πάνω στη βάση της λωρίδας· και, με το xx ακόμη πιο κοντά, τη λωρίδα ανάμεσα στα ύψη f(x0)−ε2f(x_0) - \frac{\varepsilon}{2} και f(x0)+ε2f(x_0) + \frac{\varepsilon}{2}.

Απόδειξη

  1. x,y∈[p,q]→∣F(y)−F(x)∣≤B∣y−x∣\dato{lip}{x, y \in \icc{p}{q} \rightarrow \abs{F(y) - F(x)} \leq \resaltar{B \abs{y - x}}}

    Έστω [p,q]\icc{p}{q} ένα κλειστό και φραγμένο διάστημα που περιέχεται στο II, με p<qp < q, και έστω JJ το κλειστό διάστημα με άκρα min⁡(p,c)\min(p, c) και max⁡(q,c)\max(q, c), που περιέχεται στο II επειδή το II είναι διάστημα. Η συνάρτηση ff είναι ολοκληρώσιμη στο JJ, άρα φραγμένη, διότι ο ορισμός της ολοκληρώσιμης συνάρτησης, από το μάθημα για το ολοκλήρωμα του Ρίμαν, εφαρμόζεται μόνο σε φραγμένες συναρτήσεις: ∣f(t)∣≤B\abs{f(t)} \leq B στο JJ. Στο JJ, η FF είναι η συνάρτηση του λήμματος σύμφωνα με το οποίο το ολοκλήρωμα με μεταβλητό όριο είναι Λίπσιτς, από το μάθημα για τις ιδιότητες του ορισμένου ολοκληρώματος, με g=fg = f· το λήμμα την κάνει Λίπσιτς στο JJ, με σταθερά BB, και ειδικότερα στο [p,q]\icc{p}{q}.

  2. ∣x−x0∣<δ→∣F(x)−F(x0)∣≤B∣x−x0∣≤B εB+1<ε\abs{x - x_0} < \delta \rightarrow \abs{F(x) - F(x_0)} \leq B \abs{x - x_0} \leq \frac{B \, \varepsilon}{B + 1} < \resaltar{\varepsilon}

    Έστω x0x_0 ένα σημείο του II. Αν το x0x_0 δεν είναι το μικρότερο σημείο του II, έστω pp ένα σημείο του II μικρότερο από το x0x_0, και αν είναι, έστω p=x0p = x_0· με τον ίδιο τρόπο, έστω qq ένα σημείο του II μεγαλύτερο από το x0x_0, ή q=x0q = x_0 αν το x0x_0 είναι το μεγαλύτερο. Επειδή το II έχει περισσότερα από ένα σημεία, p<qp < q· έστω BB η σταθερά που βρέθηκε παραπάνω για το [p,q]\icc{p}{q} και rr ο μικρότερος από τους θετικούς αριθμούς ανάμεσα στους x0−px_0 - p και q−x0q - x_0. Κάθε xx του II με ∣x−x0∣<r\abs{x - x_0} < r βρίσκεται στο [p,q]\icc{p}{q}: αν x<x0x < x_0, τότε το x0x_0 δεν είναι το μικρότερο σημείο του II, και x>x0−r≥px > x_0 - r \geq p· αν x>x0x > x_0, με τον ίδιο τρόπο, x<qx < q. Δοθέντος ε>0\varepsilon > 0, έστω δ\delta ο μικρότερος από τους rr και εB+1\frac{\varepsilon}{B + 1}, που εξαρτάται από το ε\varepsilon και από το x0x_0. Για κάθε xx του II:

  3. F(x)−F(x0)−f(x0) (x−x0)=∫x0x(f(t)−f(x0)) dt\dato{dif}{F(x) - F(x_0) - f(x_0) \, (x - x_0) = \int_{x_0}^{x} \left(f(t) - f(x_0)\right) \, \mathrm{d}t}

    Έστω τώρα η ff συνεχής στο x0x_0: για κάθε ε>0\varepsilon > 0 υπάρχει δ>0\delta > 0 τέτοιο ώστε ∣f(t)−f(x0)∣<ε2\abs{f(t) - f(x_0)} < \frac{\varepsilon}{2} για κάθε tt του II με ∣t−x0∣<δ\abs{t - x_0} < \delta. Έστω xx ένα σημείο του II με 0<∣x−x0∣<δ0 < \abs{x - x_0} < \delta. Το κλειστό διάστημα του οποίου τα άκρα είναι ο μικρότερος και ο μεγαλύτερος από τους cc, x0x_0 και xx περιέχεται στο II, έχει περισσότερα από ένα σημεία και η ff είναι ολοκληρώσιμη σε αυτό· από την προσθετικότητα για τρία σημεία με οποιαδήποτε διάταξη, από το μάθημα για τις ιδιότητες του ορισμένου ολοκληρώματος, η διαφορά F(x)−F(x0)F(x) - F(x_0) είναι το ολοκλήρωμα της ff από x0x_0 έως xx. Το ολοκλήρωμα της σταθεράς f(x0)f(x_0) από x0x_0 έως xx είναι f(x0) (x−x0)f(x_0) \, (x - x_0), από την πρόταση των τριών ολοκληρωμάτων από τον ορισμό, από το μάθημα για το ολοκλήρωμα του Ρίμαν, και από τον ορισμό του ολοκληρώματος με αντεστραμμένα όρια αν x<x0x < x_0. Από τη γραμμικότητα του ολοκληρώματος, που ισχύει και με αντεστραμμένα όρια επειδή πολλαπλασιάζεται με −1-1:

  4. ∣F(x)−F(x0)x−x0−f(x0)∣≤ε2<ε→F′(x0)=f(x0)\abs{\frac{F(x) - F(x_0)}{x - x_0} - f(x_0)} \leq \frac{\varepsilon}{2} < \varepsilon \rightarrow \resaltar{F'(x_0) = f(x_0)}

    Κάθε tt του κλειστού διαστήματος με άκρα x0x_0 και xx βρίσκεται στο II και ικανοποιεί ∣t−x0∣≤∣x−x0∣<δ\abs{t - x_0} \leq \abs{x - x_0} < \delta, έτσι ώστε η ολοκληρωτέα συνάρτηση έχει απόλυτη τιμή μικρότερη από ε2\frac{\varepsilon}{2}. Το πόρισμα των φραγμάτων του ολοκληρώματος, με −ε2-\frac{\varepsilon}{2} και ε2\frac{\varepsilon}{2} ως φράγματα, φράσσει την απόλυτη τιμή του ολοκληρώματος από ε2∣x−x0∣\frac{\varepsilon}{2} \abs{x - x_0}, και όταν x<x0x < x_0, επειδή η αντιστροφή των ορίων αλλάζει μόνο το πρόσημο· και διαιρούμε με ∣x−x0∣\abs{x - x_0}. Επειδή το II είναι διάστημα με περισσότερα από ένα σημεία, το x0x_0 είναι σημείο συσσώρευσης του II, και η ανισότητα είναι ο ορισμός της παραγώγου στο x0x_0, από το μάθημα για την παράγωγο ως όριο· αν το x0x_0 είναι άκρο του II, υπάρχουν σημεία xx μόνο από τη μία πλευρά, και από την πρόταση της παραγώγου και των πλευρικών παραγώγων, από το ίδιο μάθημα, πρόκειται για την πλευρική παράγωγο.

Η παραγώγιση του ολοκληρώματος ως προς το άνω όριό του επιστρέφει την ολοκληρωτέα συνάρτηση. Με το μεταβλητό όριο κάτω, το ολοκλήρωμα αλλάζει πρόσημο: αν η ff είναι συνεχής στο x0x_0, η παράγωγος του ∫xcf(t) dt=−F(x)\int_x^c f(t) \, \mathrm{d}t = -F(x) στο x0x_0 είναι −f(x0)-f(x_0). Η συνέχεια στο x0x_0 δεν μπορεί να παραλειφθεί: το λυμένο πρόβλημα «Εκεί όπου η ολοκληρωτέα συνάρτηση δεν είναι συνεχής» δείχνει μια συνάρτηση με άλμα της οποίας το ολοκλήρωμα δεν είναι παραγωγίσιμο και μια άλλη της οποίας το ολοκλήρωμα είναι παραγωγίσιμο με παράγωγο διαφορετική από την τιμή της συνάρτησης.

ΠόρισμαΚάθε συνάρτηση συνεχής σε ένα διάστημα έχει παράγουσα

Έστω ff μια συνάρτηση συνεχής σε ένα διάστημα II με περισσότερα από ένα σημεία και cc ένα σημείο του II. Τότε η συνάρτηση F(x)=∫cxf(t) dtF(x) = \int_c^x f(t) \, \mathrm{d}t είναι μια παράγουσα της ff στο II, η μόνη που μηδενίζεται στο cc, και οι παράγουσες της ff στο II είναι οι συναρτήσεις F+CF + C, με CC πραγματικό. Η συνέχεια δίνει ταυτόχρονα την ολοκληρωσιμότητα σε κάθε κλειστό διάστημα και την παράγωγο σε κάθε σημείο.

Απόδειξη

  1. (∀x∈I)(F′(x)=f(x)),F(c)=∫ccf=0(\forall x \in I)\left(F'(x) = f(x)\right), \qquad F(c) = \int_c^c f = \resaltar{0}

    Για κάθε κλειστό και φραγμένο διάστημα [p,q]\icc{p}{q} που περιέχεται στο II, με p<qp < q, ο περιορισμός της ff στο [p,q]\icc{p}{q} είναι συνεχής, και είναι ολοκληρώσιμος από το θεώρημα σύμφωνα με το οποίο οι συνεχείς συναρτήσεις είναι ολοκληρώσιμες, από το μάθημα για τις ολοκληρώσιμες συναρτήσεις. Το θεμελιώδες θεώρημα εφαρμόζεται, και επειδή η ff είναι συνεχής σε κάθε σημείο του II, η FF είναι παραγωγίσιμη σε κάθε σημείο του II, με την πλευρική παράγωγο στα άκρα που ανήκουν στο II: αυτός είναι ο ορισμός της παράγουσας μιας συνάρτησης σε διάστημα, από το μάθημα για τις παράγουσες και το αόριστο ολοκλήρωμα.

  2. (∀x∈I)(G′(x)=f(x))⇔(∃C∈R)(∀x∈I)(G(x)=F(x)+C)(\forall x \in I)\left(G'(x) = f(x)\right) \Leftrightarrow (\exists C \in \mathbb{R})(\forall x \in I)\left(G(x) = F(x) + C\right)

    Το θεώρημα των παραγουσών μιας συνάρτησης σε διάστημα, από το ίδιο μάθημα, δίνει την οικογένεια των παραγουσών· μία από αυτές, η F+CF + C, μηδενίζεται στο cc αν και μόνο αν C=0C = 0.

Αυτό το πόρισμα εκπληρώνει ό,τι άφησε εκκρεμές η ενότητα για τις παράγουσες. Η συνάρτηση e−x2e^{-x^2} είναι συνεχής στο R\mathbb{R}, και το ∫0xe−t2 dt\int_0^x e^{-t^2} \, \mathrm{d}t είναι μια παράγουσά της σε όλη την ευθεία, αν και καμία από τις παράγουσές της δεν γράφεται με τις στοιχειώδεις συναρτήσεις. Στο μάθημα για την ολοκλήρωση κατά παράγοντες, η επίλυση ως προς τις παράγουσες SS και KK των exsin⁡xe^x \sin x και excos⁡xe^x \cos x στηριζόταν στο ότι υπάρχουν· τώρα αυτό είναι εξασφαλισμένο εκ των προτέρων, επειδή οι δύο ολοκληρωτέες συναρτήσεις είναι συνεχείς στο R\mathbb{R}. Το μάθημα για τα τριγωνομετρικά ολοκληρώματα κατασκεύασε με το χέρι μια παράγουσα της 1+cos⁡x\sqrt{1 + \cos x} σε όλη την ευθεία· το πόρισμα την εγγυάται για κάθε συνάρτηση συνεχή στο R\mathbb{R}. Η συνέχεια είναι ικανή, όχι αναγκαία: το λυμένο πρόβλημα «Αλλαγή μίας μόνο τιμής», από το μάθημα για τις παράγουσες και το αόριστο ολοκλήρωμα, έδειξε μια ασυνεχή συνάρτηση με παράγουσα. Και η ολοκληρωσιμότητα δεν αρκεί: η συνάρτηση πρόσημο είναι ολοκληρώσιμη σε κάθε κλειστό διάστημα, από το θεώρημα των φραγμένων συναρτήσεων με πεπερασμένο πλήθος ασυνεχειών, και, από την πρόταση σύμφωνα με την οποία η συνάρτηση πρόσημο δεν έχει παράγουσα στην ευθεία, από το μάθημα για τις παράγουσες, δεν έχει παράγουσα στο R\mathbb{R}.