Μετάβαση στο περιεχόμενο
Topos Uranos

Ακολουθίες, συναρτήσεις και ομοιόμορφη συνέχεια

Περίληψη

Αυτό το μάθημα συνδέει τις ακολουθίες με τις συναρτήσεις. Αποδεικνύει ότι το όριο μιας συνάρτησης, σε ένα σημείο συσσώρευσης του πεδίου ορισμού της ή στο άπειρο, και η συνέχειά της σε ένα σημείο χαρακτηρίζονται, και προς τις δύο κατευθύνσεις, από τις ακολουθίες που τείνουν στο σημείο, και αντλεί από αυτό κριτήρια για να αποδειχθεί ότι ένα όριο δεν υπάρχει. Ορίζει έπειτα την ομοιόμορφη συνέχεια, στην οποία μία και η ίδια απόκριση εξυπηρετεί όλα τα σημεία του πεδίου ορισμού: την έχουν οι συναρτήσεις Λίπσιτς και οι συναρτήσεις με φραγμένη παράγωγο, και δεν την έχουν το τετράγωνο στους πραγματικούς ούτε το αντίστροφο και το ημίτονο του αντιστρόφου στο ανοικτό διάστημα με άκρα 00 και 11. Τη χαρακτηρίζει μέσω ζευγών ακολουθιών και αποδεικνύει, με το θεώρημα Μπολτσάνο-Βάιερστρας, το θεώρημα Χάινε-Κάντορ: κάθε συνάρτηση συνεχής σε κλειστό και φραγμένο διάστημα είναι ομοιόμορφα συνεχής, και αυτό ακριβώς θα χρειαστεί το ορισμένο ολοκλήρωμα. Τέλος, αποδεικνύει το λήμμα Στολτς-Τσεζάρο, μια εκδοχή του κανόνα του Λοπιτάλ για ακολουθίες, και με αυτό και τα όρια του Λογισμού I κατατάσσει κατά την αύξησή τους τον λογάριθμο, τις δυνάμεις, τις εκθετικές, το παραγοντικό και την nnn^n· ως πόρισμα, ο μέσος όρος των πρώτων όρων μιας συγκλίνουσας ακολουθίας τείνει στο ίδιο όριο.

Μαθησιακοί στόχοι

  1. Να αποδειχθεί ο χαρακτηρισμός μέσω ακολουθιών του ορίου και της συνέχειας, και προς τις δύο κατευθύνσεις, και να χρησιμοποιηθεί για να αποδειχθεί ότι ένα όριο δεν υπάρχει.
  2. Να οριστεί η ομοιόμορφη συνέχεια, να διακριθεί από τη συνέχεια σε κάθε σημείο, να αναγνωριστεί από τη συνθήκη Λίπσιτς ή από ένα φράγμα της παραγώγου, και να διαψευστεί με δύο ακολουθίες.
  3. Να αποδειχθεί το θεώρημα Χάινε-Κάντορ με το θεώρημα Μπολτσάνο-Βάιερστρας και να δειχθεί ότι καμία από τις παραδοχές του δεν περισσεύει.
  4. Να αποδειχθεί το λήμμα Στολτς-Τσεζάρο και να χρησιμοποιηθεί, με τα όρια του Λογισμού I, για να συγκριθεί η αύξηση ακολουθιών και να υπολογιστούν όρια μέσων όρων.

Το όριο μιας συνάρτησης μέσω ακολουθιών

Το μάθημα για τις ακολουθίες και το όριό τους πέρασε από το όριο μιας συνάρτησης στο άπειρο στο όριο της ακολουθίας των τιμών της στους φυσικούς, και έδειξε με την sin⁡(πx)\sin(\pi x) ότι το αντίστροφο είναι ψευδές: οι φυσικοί είναι πολύ λίγοι για να κρίνουν το όριο της συνάρτησης. Το μάθημα για τις μονότονες ακολουθίες και τον αριθμό e απέδειξε ότι μια συνάρτηση συνεχής σε ένα σημείο διατηρεί το όριο κάθε ακολουθίας που τείνει σε αυτό. Αν αντί για μία μόνο ακολουθία θεωρηθούν όλες όσες τείνουν στο σημείο, το αντίστροφο ισχύει, και το όριο και η συνέχεια χαρακτηρίζονται μέσω ακολουθιών· σε ορισμένα βιβλία, ο χαρακτηρισμός είναι γνωστός ως κριτήριο του Χάινε.

ΘεώρημαΧαρακτηρισμός του ορίου μέσω ακολουθιών

Έστω ff μια συνάρτηση ορισμένη σε ένα σύνολο AA και LL ένας πραγματικός αριθμός. Πρώτο μέρος: αν το aa είναι σημείο συσσώρευσης του AA, τότε lim⁡x→af(x)=L\lim_{x \to a} f(x) = L αν και μόνο αν f(xn)→Lf(x_n) \to L για κάθε ακολουθία (xn)(x_n) στοιχείων του AA διαφορετικών από το aa που τείνει στο aa. Δεύτερο μέρος: αν το AA δεν είναι άνω φραγμένο, τότε lim⁡x→∞f(x)=L\lim_{x \to \infty} f(x) = L αν και μόνο αν f(xn)→Lf(x_n) \to L για κάθε ακολουθία (xn)(x_n) στοιχείων του AA που τείνει στο άπειρο. Προς τη μία κατεύθυνση, η απόκριση του ορίου χρησιμοποιείται ως πρόκληση για την ακολουθία· προς την άλλη, με αντιθετοαντιστροφή, τα σημεία που δίνει η άρνηση του ορίου για κάθε απόκριση 1n\frac{1}{n}, ή nn, σχηματίζουν μια ακολουθία της οποίας οι εικόνες δεν τείνουν στο LL.

Απόδειξη

  1. n≥N→xn∈A∧0<∣xn−a∣<δ→∣f(xn)−L∣<εn \geq N \rightarrow x_n \in A \wedge 0 < \abs{x_n - a} < \delta \rightarrow \resaltar{\abs{f(x_n) - L} < \varepsilon}

    Πρώτο μέρος, πρώτη κατεύθυνση. Έστω ε>0\varepsilon > 0, και έστω δ\delta η απόκριση του ορισμού του ορίου συνάρτησης σε σημείο, από το μάθημα για το όριο μιας συνάρτησης. Με την πρόκληση δ\delta, η σύγκλιση xn→ax_n \to a δίνει έναν φυσικό NN, που εξαρτάται από το ε\varepsilon μέσω του δ\delta. Για n≥Nn \geq N, ο όρος xnx_n ανήκει στο AA, είναι διαφορετικός από το aa και απέχει από το aa λιγότερο από δ\delta.

  2. xn∈A,0<∣xn−a∣<1n,∣f(xn)−L∣≥ε\dato{xn}{x_n \in A, \qquad 0 < \abs{x_n - a} < \frac{1}{n}, \qquad \abs{f(x_n) - L} \geq \varepsilon}

    Πρώτο μέρος, δεύτερη κατεύθυνση, με αντιθετοαντιστροφή. Αν το LL δεν είναι το όριο, η πρόταση της άρνησης του ορισμού του ορίου, από το ίδιο μάθημα, δίνει ένα ε>0\varepsilon > 0 τέτοιο ώστε, για κάθε δ>0\delta > 0, κάποιο xx του AA ικανοποιεί 0<∣x−a∣<δ0 < \abs{x - a} < \delta και ∣f(x)−L∣≥ε\abs{f(x) - L} \geq \varepsilon. Με δ=1n\delta = \frac{1}{n} επιλέγεται ένα, το xnx_n, για κάθε φυσικό nn (μία επιλογή για κάθε nn, όπως συνηθίζεται στην ανάλυση).

  3. n≥N→∣xn−a∣<1n≤1N<η,∣f(xN)−L∣≥εn \geq N \rightarrow \abs{x_n - a} < \frac{1}{n} \leq \frac{1}{N} < \eta, \qquad \resaltar{\abs{f(x_N) - L} \geq \varepsilon}

    Οι όροι της (xn)(x_n) ανήκουν στο AA και είναι διαφορετικοί από το aa, και η ακολουθία τείνει στο aa: δοθέντος η>0\eta > 0, το λήμμα της αρχιμήδειας ιδιότητας, από το μάθημα για τη δεκαδική παράσταση των ρητών αριθμών, δίνει έναν φυσικό N>1ηN > \frac{1}{\eta}. Όμως η f(xn)f(x_n) δεν τείνει στο LL: για την πρόκληση ε\varepsilon, κανένας φυσικός NN δεν εξυπηρετεί, επειδή ο όρος με δείκτη NN απέχει ήδη από το LL τουλάχιστον ε\varepsilon. Η συνθήκη για τις ακολουθίες αποτυγχάνει.

  4. n≥N→xn∈A∧xn>M→∣f(xn)−L∣<εn \geq N \rightarrow x_n \in A \wedge x_n > M \rightarrow \resaltar{\abs{f(x_n) - L} < \varepsilon}

    Δεύτερο μέρος, πρώτη κατεύθυνση. Έστω ε>0\varepsilon > 0, και έστω MM η πραγματική απόκριση του ορισμού του ορίου όταν η μεταβλητή τείνει στο άπειρο, από το μάθημα για τα όρια όταν η μεταβλητή τείνει στο άπειρο. Με το φράγμα K=MK = M, ο ορισμός των ακολουθιών που τείνουν στο άπειρο, από το μάθημα για τις ακολουθίες και το όριό τους, δίνει έναν φυσικό NN.

  5. xn∈A,xn>n,∣f(xn)−L∣≥ε,xn→∞x_n \in A, \qquad x_n > n, \qquad \abs{f(x_n) - L} \geq \varepsilon, \qquad \resaltar{x_n \to \infty}

    Δεύτερο μέρος, δεύτερη κατεύθυνση. Αρνούμενοι τον ορισμό του ορίου στο άπειρο, ποσοδείκτη προς ποσοδείκτη, παίρνουμε ένα ε>0\varepsilon > 0 τέτοιο ώστε, για κάθε πραγματικό MM, κάποιο xx του AA ικανοποιεί x>Mx > M και ∣f(x)−L∣≥ε\abs{f(x) - L} \geq \varepsilon. Με M=nM = n επιλέγεται ένα, το xnx_n, για κάθε φυσικό nn (μία επιλογή για κάθε nn, όπως συνηθίζεται στην ανάλυση). Επειδή xn>nx_n > n και n→∞n \to \infty, η πρόταση της σύγκρισης και των αντιστρόφων με άπειρα όρια, από το μάθημα για τις ακολουθίες και το όριό τους, δίνει xn→∞x_n \to \infty· και η f(xn)f(x_n) δεν τείνει στο LL, για τον ίδιο λόγο όπως στο πρώτο μέρος.

Στο πρώτο μέρος, οι όροι πρέπει να είναι διαφορετικοί από το aa, επειδή το όριο δεν κοιτάζει την τιμή στο aa: η συνάρτηση που ισούται με 00 σε κάθε x≠0x \neq 0 και με 11 στο 00 τείνει στο 00 όταν το xx τείνει στο 00, όμως η σταθερή ακολουθία xn=0x_n = 0 δίνει f(xn)=1f(x_n) = 1. Η συνθήκη δεν ικανοποιείται κατά κενό τρόπο: η κατασκευή της δεύτερης κατεύθυνσης του πρώτου μέρους, με οποιοδήποτε δ=1n\delta = \frac{1}{n}, δείχνει ότι, αν το aa είναι σημείο συσσώρευσης του AA, υπάρχουν ακολουθίες στοιχείων του AA διαφορετικών από το aa που τείνουν στο aa. Για τη συνέχεια, το σημείο ανήκει στο πεδίο ορισμού και δεν εξαιρείται πια, όπως στον ορισμό του Λογισμού I.

ΘεώρημαΧαρακτηρισμός της συνέχειας μέσω ακολουθιών

Έστω ff μια συνάρτηση ορισμένη σε ένα σύνολο AA και aa ένα στοιχείο του AA. Τότε η ff είναι συνεχής στο aa αν και μόνο αν f(xn)→f(a)f(x_n) \to f(a) για κάθε ακολουθία (xn)(x_n) στοιχείων του AA που τείνει στο aa. Η μία κατεύθυνση έχει ήδη αποδειχθεί· η άλλη επαναλαμβάνει την αντιθετοαντιστροφή του θεωρήματος που προηγείται, χωρίς να εξαιρείται το σημείο.

Απόδειξη

  1. xn∈A,xn→a→f(xn)→f(a)x_n \in A, \qquad x_n \to a \rightarrow \resaltar{f(x_n) \to f(a)}

    Αν η ff είναι συνεχής στο aa, η πρόταση σύμφωνα με την οποία μια συνεχής συνάρτηση διατηρεί το όριο ακολουθίας, από το μάθημα για τις μονότονες ακολουθίες, με B=AB = A και b=ab = a, δίνει το συμπέρασμα.

  2. xn∈A,∣xn−a∣<1n,∣f(xn)−f(a)∣≥εx_n \in A, \qquad \abs{x_n - a} < \frac{1}{n}, \qquad \resaltar{\abs{f(x_n) - f(a)} \geq \varepsilon}

    Αν η ff δεν είναι συνεχής στο aa, αρνούμενοι τον ορισμό της συνεχούς συνάρτησης σε σημείο, από το μάθημα για το όριο και τη συνέχεια, παίρνουμε ένα ε>0\varepsilon > 0 τέτοιο ώστε, για κάθε δ>0\delta > 0, κάποιο xx του AA ικανοποιεί ∣x−a∣<δ\abs{x - a} < \delta και ∣f(x)−f(a)∣≥ε\abs{f(x) - f(a)} \geq \varepsilon. Με δ=1n\delta = \frac{1}{n} επιλέγεται ένα, το xnx_n, για κάθε nn (μία επιλογή για κάθε nn, όπως συνηθίζεται στην ανάλυση)· όπως στο πρώτο μέρος του θεωρήματος που προηγείται, xn→ax_n \to a, και η f(xn)f(x_n) δεν τείνει στο f(a)f(a).

Έτσι εκπληρώνεται ό,τι προανήγγειλε το μάθημα για τις μονότονες ακολουθίες: αν f(xn)→f(a)f(x_n) \to f(a) για κάθε ακολουθία όρων του πεδίου ορισμού που τείνει στο aa, τότε η ff είναι συνεχής στο aa. Η συχνότερη χρήση του είναι η ακόλουθη.

ΠόρισμαΚριτήρια μη ύπαρξης ορίου

Έστω ff μια συνάρτηση ορισμένη σε ένα σύνολο AA και aa ένα σημείο συσσώρευσης του AA. Αν υπάρχουν δύο ακολουθίες (xn)(x_n) και (yn)(y_n) στοιχείων του AA διαφορετικών από το aa που τείνουν στο aa, με f(xn)→L1f(x_n) \to L_1, f(yn)→L2f(y_n) \to L_2 και L1≠L2L_1 \neq L_2, ή μία μόνο ακολουθία (xn)(x_n) τέτοιων στοιχείων για την οποία η f(xn)f(x_n) δεν συγκλίνει, τότε η ff δεν έχει όριο όταν το xx τείνει στο aa. Το ίδιο ισχύει στο άπειρο, αν το AA δεν είναι άνω φραγμένο, με ακολουθίες στοιχείων του AA που τείνουν στο άπειρο. Αν υπήρχε όριο, όλες οι ακολουθίες εικόνων θα έτειναν σε αυτό.

Απόδειξη

  1. f(xn)→L∧f(yn)→L→L1=L2f(x_n) \to L \wedge f(y_n) \to L \rightarrow \resaltar{L_1 = L_2}

    Αν lim⁡x→af(x)=L\lim_{x \to a} f(x) = L, ο χαρακτηρισμός του ορίου μέσω ακολουθιών δίνει f(xn)→Lf(x_n) \to L και f(yn)→Lf(y_n) \to L, και από τη μοναδικότητα του ορίου, από το θεώρημα σύμφωνα με το οποίο τα θεωρήματα ορίων ισχύουν για τις ακολουθίες, L1=L=L2L_1 = L = L_2, αντίθετα με την παραδοχή· στη δεύτερη περίπτωση, η f(xn)f(x_n) θα συνέκλινε. Στο άπειρο χρησιμοποιείται το δεύτερο μέρος του χαρακτηρισμού.

Για παράδειγμα, η sin⁡1x\sin \frac{1}{x} δεν έχει όριο στο 00: οι ακολουθίες xn=1π2+2nπx_n = \frac{1}{\frac{\pi}{2} + 2n\pi} και yn=13π2+2nπy_n = \frac{1}{\frac{3\pi}{2} + 2n\pi} τείνουν στο 00 χωρίς να μηδενίζονται, και η συνάρτηση ισούται με 11 στους όρους της πρώτης και με −1-1 στους όρους της δεύτερης. Στο άπειρο, η cos⁡x\cos x δεν έχει όριο, επειδή ισούται με 11 στα xn=2nπx_n = 2n\pi και με −1-1 στα yn=(2n+1)πy_n = (2n + 1)\pi· ούτε η sin⁡(πx)\sin(\pi x), επειδή ισούται με 00 στα yn=ny_n = n και με 11 στα xn=2n+12x_n = 2n + \frac{1}{2}, που είναι το επιχείρημα του μαθήματος για τις ακολουθίες και το όριό τους, γραμμένο με δύο ακολουθίες.