Μετάβαση στο περιεχόμενο
Topos Uranos

Υπό συνθήκη σύγκλιση γενικευμένων ολοκληρωμάτων

Περίληψη

Το μάθημα που προηγήθηκε απέδειξε ότι κάθε απολύτως συγκλίνον γενικευμένο ολοκλήρωμα συγκλίνει, και προανήγγειλε ότι το αντίστροφο είναι ψευδές. Το μάθημα αυτό μελετά τα ολοκληρώματα που συγκλίνουν χωρίς να συγκλίνουν απολύτως, τα οποία λέγονται υπό συνθήκη συγκλίνοντα. Το κεντρικό του παράδειγμα είναι το ∫0∞sin⁡xx dx\int_0^{\infty} \frac{\sin x}{x} \, \mathrm{d}x: τα ολοκληρώματα πάνω στα τόξα της γραφικής παράστασης εναλλάσσουν το πρόσημό τους και φθίνουν, και αλληλοαναιρούνται αρκετά ώστε το ολοκλήρωμα να συγκλίνει, παρόλο που εκείνα της απόλυτης τιμής του αυξάνονται όπως τα αθροίσματα των αντιστρόφων των φυσικών αριθμών, τα οποία δεν είναι φραγμένα. Δύο κριτήρια αποφαίνονται για αυτή τη σύγκλιση χωρίς να υπολογιστεί το ολοκλήρωμα: το κριτήριο του Ντιρικλέ, για το γινόμενο μιας μονότονης συνάρτησης που τείνει στο 00 επί μια άλλη της οποίας τα ολοκληρώματα είναι φραγμένα, και το κριτήριο του Άμπελ, για το γινόμενο μιας μονότονης και φραγμένης συνάρτησης επί μια άλλη με συγκλίνον ολοκλήρωμα. Και τα δύο αποδεικνύονται με το δεύτερο θεώρημα μέσης τιμής για ολοκληρώματα και το κριτήριο του Κωσί, χωρίς να απαιτούνται παράγωγοι από καμία από τις συναρτήσεις. Μια αλλαγή μεταβλητής, αποδεδειγμένη για τα γενικευμένα ολοκληρώματα, φέρνει στο πεδίο αυτών των κριτηρίων ολοκληρώματα όπως εκείνα του Φρενέλ, ∫0∞sin⁡(x2) dx\int_0^{\infty} \sin(x^2) \, \mathrm{d}x, του οποίου η ολοκληρωτέα συνάρτηση ούτε καν τείνει στο 00. Η τιμή του ∫0∞sin⁡xx dx\int_0^{\infty} \frac{\sin x}{x} \, \mathrm{d}x, που είναι π2\frac{\pi}{2}, μένει για το μάθημα που ακολουθεί.

Μαθησιακοί στόχοι

  1. Να διακρίνει κανείς την υπό συνθήκη σύγκλιση από την απόλυτη, και να αποδεικνύει ότι το ∫0∞sin⁡xx dx\int_0^{\infty} \frac{\sin x}{x} \, \mathrm{d}x συγκλίνει και ότι το ολοκλήρωμα της απόλυτης τιμής του αποκλίνει.
  2. Να αποδεικνύει τα κριτήρια του Ντιρικλέ και του Άμπελ με το δεύτερο θεώρημα μέσης τιμής για ολοκληρώματα, μαζί με το φράγμα της ουράς που δίνει το πρώτο, και να αναγνωρίζει ποιες υποθέσεις δεν μπορούν να παραλειφθούν.
  3. Να αποδεικνύει την αλλαγή μεταβλητής στα γενικευμένα ολοκληρώματα και να τη χρησιμοποιεί για να φέρνει στο πεδίο αυτών των κριτηρίων ολοκληρώματα όπως εκείνα του Φρενέλ.
  4. Να αποφαίνεται για ποιες τιμές μιας παραμέτρου ένα ταλαντευόμενο ολοκλήρωμα συγκλίνει, απολύτως ή υπό συνθήκη, και να υπολογίζει κάποιο με το γινόμενο του Γουόλις.

Υπό συνθήκη σύγκλιση

Το μάθημα για τα γενικευμένα ολοκληρώματα και τα κριτήρια σύγκλισης απέδειξε, με το θεώρημα σύμφωνα με το οποίο η απόλυτη σύγκλιση συνεπάγεται σύγκλιση, ότι αν το ∫aβ∣f∣\int_a^{\beta} \abs{f} συγκλίνει, συγκλίνει και το ∫aβf\int_a^{\beta} f. Τα κριτήρια σύγκρισής του ισχύουν μόνο για μη αρνητικές συναρτήσεις, και για μια συνάρτηση μεταβλητού προσήμου το μόνο εργαλείο ήταν η σύγκριση της απόλυτης τιμής της. Οι συναρτήσεις που ταλαντώνονται με φθίνον πλάτος ξεφεύγουν από αυτή τη μέθοδο: το ολοκλήρωμα της sin⁡xx\frac{\sin x}{x} πάνω σε κάθε τόξο ανάμεσα σε δύο διαδοχικές ρίζες έχει το πρόσημο του τόξου, και οι απόλυτες τιμές τους φθίνουν όπως οι αντίστροφοι των φυσικών αριθμών. Διατηρούνται οι συμβάσεις εκείνου του μαθήματος: το β\beta είναι ένας πραγματικός αριθμός ή το σύμβολο ∞\infty, το b→βb \to \beta συντομεύει το b→∞b \to \infty ή το b→β−b \to \beta^-, και ό,τι αποδεικνύεται στο δεξί άκρο ισχύει και στο αριστερό, λόγω του λήμματος της ανάκλασης γενικευμένου ολοκληρώματος.

ΟρισμόςΥπό συνθήκη σύγκλιση

Έστω ff μια συνάρτηση ορισμένη στο [a,β)\ico{a}{\beta} και ολοκληρώσιμη στο [a,b]\icc{a}{b} για κάθε bb με a<b<βa < b < \beta. Λέμε ότι το ∫aβf\int_a^{\beta} f συγκλίνει υπό συνθήκη αν συγκλίνει και το ∫aβ∣f∣\int_a^{\beta} \abs{f} αποκλίνει. Ομοίως στο αριστερό άκρο και, χωρίζοντας το ολοκλήρωμα σε ένα σημείο, σε ένα ανοικτό διάστημα.

Από το θεώρημα των ολοκληρωμάτων μη αρνητικών συναρτήσεων, του ίδιου μαθήματος, το ∫aβ∣f∣\int_a^{\beta} \abs{f} συγκλίνει ή αποκλίνει στο ∞\infty· επομένως, ένα συγκλίνον ολοκλήρωμα συγκλίνει απολύτως ή υπό συνθήκη, και όχι με τους δύο τρόπους. Αν f≥0f \geq 0, τότε ∣f∣=f\abs{f} = f, και κανένα ολοκλήρωμα μη αρνητικής συνάρτησης δεν συγκλίνει υπό συνθήκη: η υπό συνθήκη σύγκλιση απαιτεί να αλληλοαναιρούνται το θετικό και το αρνητικό μέρος της ολοκληρωτέας συνάρτησης. Πράγματι, αν το ∫aβf\int_a^{\beta} f συγκλίνει υπό συνθήκη, τα ολοκληρώματα της max⁡(f,0)\max(f, 0) και της max⁡(−f,0)\max(-f, 0), ολοκληρώσιμων σε κάθε [a,b]\icc{a}{b} λόγω του πορίσματος του μεγίστου και του ελαχίστου δύο ολοκληρώσιμων συναρτήσεων, του μαθήματος για τις ιδιότητες του ορισμένου ολοκληρώματος, αποκλίνουν και τα δύο: η διαφορά τους είναι η ff και το άθροισμά τους η ∣f∣\abs{f}, και αν το ένα συνέκλινε, θα συνέκλινε και το άλλο λόγω της γραμμικότητας, και μαζί τους το ∫aβ∣f∣\int_a^{\beta} \abs{f}.