Μετάβαση στο περιεχόμενο
Topos Uranos

Περίληψη

Μια παραγωγή είναι πεπερασμένη ακολουθία και χρησιμοποιεί μόνο πεπερασμένο πλήθος υποθέσεων· η ικανοποίηση ενός άπειρου συνόλου τύπων, αντίθετα, απαιτεί μία μόνο αποτίμηση που να δίνει την τιμή 11 σε άπειρους τύπους συγχρόνως, και τίποτα στον ορισμό της δεν λέει ότι αρκεί να εξεταστούν πεπερασμένα μέρη. Το θεώρημα της συμπάγειας βεβαιώνει ότι αρκεί: ένα σύνολο τύπων είναι ικανοποιήσιμο αν και μόνο αν είναι ικανοποιήσιμο καθένα από τα πεπερασμένα υποσύνολά του. Το μάθημα αυτό το αποδεικνύει με ένα άμεσο σημασιολογικό επιχείρημα, χωρίς να περάσει από την παραγωγή: καθορίζονται μία μία οι τιμές των μεταβλητών v1,v2,…v_1, v_2, \ldots, διατηρώντας σε κάθε βήμα το αναλλοίωτο ότι κάθε πεπερασμένο υποσύνολο του συνόλου παραμένει ικανοποιήσιμο από μια αποτίμηση που σέβεται ό,τι έχει ήδη καθοριστεί· αν καμία από τις δύο δυνατές επιλογές δεν το διατηρούσε, η ένωση των δύο πεπερασμένων μαρτύρων αυτής της αποτυχίας θα αντέφασκε στο προηγούμενο αναλλοίωτο, και στο τέλος κάθε τύπος ικανοποιείται χάρη στο λήμμα σύμπτωσης, επειδή έχει πεπερασμένο πλήθος μεταβλητών. Καθώς οι μεταβλητές είναι αριθμημένες, η κατασκευή δεν χρειάζεται το αξίωμα της επιλογής. Από τη συμπάγεια έπονται οι ισοδύναμες μορφές της (ένα σύνολο είναι μη ικανοποιήσιμο αν και μόνο αν είναι μη ικανοποιήσιμο κάποιο πεπερασμένο μέρος του· ένας τύπος είναι συνέπεια ενός συνόλου αν και μόνο αν είναι συνέπεια κάποιου πεπερασμένου μέρους του) και, μαζί με την πληρότητα για πεπερασμένες υποθέσεις του προηγούμενου μαθήματος, η ισχυρή πληρότητα: το Γ⊨φ\Gamma \models \varphi συνεπάγεται το Γ⊢φ\Gamma \vdash \varphi για κάθε σύνολο Γ\Gamma, από όπου η παραγωγή και η σημασιολογική συνέπεια συμπίπτουν πάντοτε. Το μάθημα κλείνει με συνδυαστικές εφαρμογές: τον χρωματισμό άπειρων γραφημάτων από τους χρωματισμούς των πεπερασμένων μερών τους, τα πεπερασμένα φράγματα που κρύβονται στις άπειρες αποφάνσεις και τα όρια όσων μπορεί να εκφράσει ένα σύνολο τύπων.

Μαθησιακοί στόχοι

  1. Να ορίζει τα πεπερασμένα ικανοποιήσιμα σύνολα και να αποδεικνύει το θεώρημα της συμπάγειας με διαδοχικό καθορισμό των τιμών των μεταβλητών, εξηγώντας τον ρόλο του αναλλοίωτου, του επιχειρήματος των δύο μαρτύρων και του λήμματος σύμπτωσης, και γιατί η κατασκευή δεν χρειάζεται το αξίωμα της επιλογής.
  2. Να διατυπώνει, να αποδεικνύει και να εφαρμόζει τις ισοδύναμες μορφές της συμπάγειας, τη μορφή της μη ικανοποιησιμότητας και τη μορφή της συνέπειας, και να περνά από καθεμία στις άλλες.
  3. Να συνάγει την ισχυρή πληρότητα από τη συμπάγεια, από την πληρότητα για πεπερασμένα σύνολα υποθέσεων και από τη μονοτονία, και να λαμβάνει από αυτήν τη σύμπτωση της παραγωγής με τη σημασιολογική συνέπεια και της μη αντιφατικότητας με την ικανοποιησιμότητα.
  4. Να κωδικοποιεί σε σύνολα τύπων συνδυαστικά προβλήματα για άπειρα σύνολα (χρωματισμούς, διατάξεις, ζευγαρώματα) και να τα λύνει με τη συμπάγεια, διακρίνοντας ό,τι εξασφαλίζει το θεώρημα από ό,τι δεν εξασφαλίζει.

Τι χρησιμοποιείται από τα προηγούμενα μαθήματα

Το μάθημα αυτό εργάζεται σχεδόν εξ ολοκλήρου στη σημασιολογία, και χρησιμοποιεί από αυτήν τα εξής. Μια αποτίμηση είναι μια συνάρτηση v ⁣:V→{0,1}v\colon V \to \{0, 1\} πάνω στο σύνολο VV των μεταβλητών v1,v2,v3,…v_1, v_2, v_3, \ldots, που επεκτείνεται με μοναδικό τρόπο σε όλους τους τύπους· μια αποτίμηση ικανοποιεί ένα σύνολο Γ\Gamma τύπων, v⊨Γv \models \Gamma, αν δίνει την τιμή 11 σε καθέναν από αυτούς, και το Γ\Gamma είναι ικανοποιήσιμο αν κάποια αποτίμηση το ικανοποιεί, και μη ικανοποιήσιμο στην αντίθετη περίπτωση. Όλα αυτά βρίσκονται στο μάθημα για τη σημασιολογία της προτασιακής λογικής, μαζί με το κεντρικό εργαλείο αυτού του μαθήματος, το λήμμα σύμπτωσης: αν δύο αποτιμήσεις συμπίπτουν στις μεταβλητές του φ\varphi, που αποτελούν ένα πεπερασμένο σύνολο V(φ)V(\varphi), δίνουν στον φ\varphi την ίδια τιμή.

Από το μάθημα για τη σημασιολογική συνέπεια και ισοδυναμία χρησιμοποιούνται ο ορισμός του Γ⊨φ\Gamma \models \varphi (κάθε αποτίμηση που ικανοποιεί το Γ\Gamma ικανοποιεί τον φ\varphi), οι δομικές ιδιότητές της, ιδίως η μονοτονία (αν Γ⊆Δ\Gamma \subseteq \Delta και Γ⊨φ\Gamma \models \varphi, τότε Δ⊨φ\Delta \models \varphi) και η πέμπτη (ένα μη ικανοποιήσιμο σύνολο έχει ως συνέπεια κάθε τύπο), και το θεώρημα «Συνέπεια και μη ικανοποιησιμότητα»: Γ⊨φ\Gamma \models \varphi αν και μόνο αν το Γ∪{¬φ}\Gamma \cup \{\neg\varphi\} είναι μη ικανοποιήσιμο. Από το μάθημα για τους γενικευμένους νόμους του Ντε Μόργκαν και τους επιμεριστικούς νόμους χρησιμοποιείται το λήμμα της τιμής: ο ⋀i=1nφi\bigwedge_{i=1}^{n} \varphi_i έχει τιμή 11 αν και μόνο αν όλοι οι όροι του έχουν τιμή 11, και ο ⋁i=1nφi\bigvee_{i=1}^{n} \varphi_i, αν και μόνο αν κάποιος έχει τιμή 11. Τέλος, ο ⊤:=(v1→v1)\top := (v_1 \rightarrow v_1) είναι ταυτολογία και ο ⊥:=¬⊤\bot := \neg\top αντίφαση.

Από την πλευρά της παραγωγής, το μάθημα για τα τυπικά παραγωγικά συστήματα απέδειξε τη μονοτονία (Μον: αν Γ⊆Δ\Gamma \subseteq \Delta και Γ⊢φ\Gamma \vdash \varphi, τότε Δ⊢φ\Delta \vdash \varphi) και τον πεπερασμένο χαρακτήρα (Πεπ: αν Γ⊢φ\Gamma \vdash \varphi, κάποιο πεπερασμένο υποσύνολο Γ0\Gamma_0 του Γ\Gamma πληροί Γ0⊢φ\Gamma_0 \vdash \varphi), και το μάθημα για τις τέσσερις τεχνικές παραγωγής επιβεβαίωσε ότι και οι δύο ισχύουν στο σύστημα του κύκλου μαθημάτων (τα σχήματα A1, A2 και A3, ο modus ponens και η αντικατάσταση της διπλής άρνησης, ΑΔΑ), στο οποίο αναφέρεται στο εξής το σύμβολο ⊢\vdash. Τέλος, το μάθημα για την ορθότητα και πληρότητα απέδειξε το θεώρημα ορθότητας (το Γ⊢φ\Gamma \vdash \varphi συνεπάγεται το Γ⊨φ\Gamma \models \varphi, για κάθε Γ\Gamma) και την πληρότητα για πεπερασμένα σύνολα υποθέσεων: αν {γ1,…,γk}⊨φ\{\gamma_1, \ldots, \gamma_k\} \models \varphi, τότε {γ1,…,γk}⊢φ\{\gamma_1, \ldots, \gamma_k\} \vdash \varphi.